Cesária Évora, zëri që i dha famë Kepit të Gjelbër

Arte

Gazeta Express

12/05/2026 20:48

Cesária Évora, këngëtarja e njohur nga Kepi i Gjelbër, mbetet një nga figurat më të rëndësishme të muzikës afrikane dhe një artiste që arriti famë ndërkombëtare pas një jete të gjatë të shënuar nga varfëria dhe vështirësitë.

Kepi i Gjelbër, një arkipelag rreth 400 milje larg brigjeve të Senegalit, për dekada kishte një skenë muzikore pak të njohur jashtë kufijve të tij. Kjo ndryshoi në vitin 1992, kur Évora publikoi albumin “Miss Perfumado”, i cili u kthye në sukses të madh në Evropë. Vetëm në Francë, albumi shiti rreth 500 mijë kopje, ndërsa në SHBA ajo u bë një nga artistet afrikane më të suksesshme të shekullit XX.

Albumi nxori në pah zërin e saj të veçantë, të thellë dhe melankolik, përmes morna-s, baladave të trishta të kënduara në gjuhën Kriolu, një përzierje e portugalishtes së vjetër me gjuhë të Afrikës Perëndimore. Këto këngë, të mbështetura nga tinguj akustikë dhe ndikime të ndryshme kulturore, e bënë Évora-n një simbol të identitetit muzikor të Kepit të Gjelbër.

Trashëgimia e saj do të nderohet edhe në një koncert në Barbican të Londrës, ku këngëtarë të rinj nga Kepi i Gjelbër, mes tyre Ceuzany, Elida Almeida, Lucibela, Teófilo Chantre dhe Mayra Andrade, do të interpretojnë morna në nder të saj. Andrade, e cila u mentorua nga Évora, ka thënë se këto koncerte janë të rëndësishme, sepse ajo “e vendosi Kepin e Gjelbër në hartë” dhe artistët vendas janë të vendosur ta mbajnë gjallë emrin dhe muzikën e saj.

Suksesi i “Miss Perfumado” i solli Évora-s famë dhe siguri financiare në moshën 51-vjeçare, pas një jete të vështirë. Ajo u rrit në Mindelo, qytet port në ishullin São Vicente. Pas vdekjes së babait, nëna e saj nuk kishte mundësi t’i ushqente fëmijët dhe, kur Cesária ishte vetëm 10 vjeçe, ajo u dërgua në një jetimore. Karriera e saj muzikore nisi në adoleshencë, duke kënduar në bare.

Në vitet ’60, disa regjistrime të saj u publikuan në Holandë, ku jetonte një komunitet i madh nga Kepi i Gjelbër, por ato nuk patën sukses. Në vitin 1975, Évora u tërhoq nga muzika dhe u përball me alkoolizmin dhe depresionin. Ajo u rikthye në skenë në vitin 1985, ndërsa këngëtari Bana e çoi në Lisbonë, ku nisi të këndonte në restorantin e tij dhe të regjistronte kaseta për komunitetin lokal.

Pikërisht në Lisbonë, në vitin 1987, José da Silva, një muzikant nga Kepi i Gjelbër me bazë në Paris, e dëgjoi duke kënduar dhe u mahnit nga zëri i saj. Ai themeloi labelin Lusafrica posaçërisht për të. Dy albumet e para nuk morën shumë vëmendje, por gjithçka ndryshoi me “Mar Azul” në vitin 1991, ku Évora këmbënguli të këndonte me një formacion të vogël akustik, siç bënte në vendlindje. Një vit më vonë, “Miss Perfumado” e shndërroi në yll ndërkombëtar.

Megjithëse shpesh interpretonte zbathur, Évora e kundërshtonte idenë se kjo ishte një deklaratë politike apo shenjë solidariteti me të varfrit. Ajo shpjegonte se, pasi ishte rritur në varfëri, kur më në fund mundi të blinte këpucë, i gjeti ato të parehatshme.

Fama i dha mundësinë të ndihmonte familjen dhe miqtë, por ajo vetë shprehej se suksesi kishte ardhur vonë. Évora nuk ishte e tërhequr nga jeta luksoze, festat apo shkëlqimi i qyteteve të mëdha. Ajo donte më shumë të kthehej në Kepin e Gjelbër, vendin për të cilin fliste me dashuri të veçantë.

Jeta personale e këngëtares ishte e mbushur me humbje dhe zhgënjime. Ajo pati tri martesa të dështuara dhe një nga tre fëmijët e saj vdiq në fëmijëri. Megjithatë, ata që e njohën e përshkruajnë si një grua stoike, të mençur, bujare dhe të ngrohtë.

Mayra Andrade kujton se e takoi për herë të parë në moshën 12-vjeçare dhe i tha se edhe ajo ishte këngëtare. Évora e inkurajoi dhe më vonë u bë një figurë gjysheje për të. Andrade kujton gjithashtu zakonin e saj të pandarë të duhanit, megjithëse vetë ishte alergjike ndaj tij.

José da Silva, i cili më vonë u bë menaxheri dhe producenti i saj, e ndihmoi Évora-n të mos mbetej vetëm te suksesi fillestar. Ai e bashkoi me muzikantë kubanë dhe brazilianë, ndërsa admirues të njohur si Caetano Veloso dhe Bonnie Raitt morën pjesë si të ftuar në albumet e saj. Pas “Miss Perfumado”, ajo publikoi edhe shtatë albume të tjera në studio, të cilat u pritën mirë nga kritika.

Edhe pse në Mbretërinë e Bashkuar suksesi i saj erdhi më ngadalë, koncertet dhe festivalet ndihmuan në krijimin e një audience britanike. Organizatori David Jones kujton një koncert bamirësie në klubin Annabel’s në Londër, ku Évora këndoi në një ambient të vogël dhe tha se i kujtonte klubet ku kishte performuar në rini.

Në vitin 2008, gjatë një turneu në Australi, Évora pësoi një goditje të lehtë në tru dhe shëndeti i saj nisi të përkeqësohej. Megjithatë, sipas Andrade, ajo nuk mund të ndalonte së kënduari. Herën e fundit që kënduan bashkë ishte në Kinë, në vitin 2010; energjia e saj ishte zbehur, por zëri mbetej ende i fuqishëm.

Cesária Évora ndërroi jetë në vitin 2011, në moshën 70-vjeçare, pas problemeve me zemrën, hipertensionin dhe sëmundje respiratore. Raportohet se deri në orët e fundit të jetës ajo ishte pranë miqve dhe familjes, duke pirë, duke tymosur dhe duke kënduar.

Sot, aeroporti ndërkombëtar i Mindelo-s mban emrin e saj dhe një statujë e këngëtares i mirëpret vizitorët. Muzika e Kepit të Gjelbër vazhdon të lulëzojë, ndërsa ndikimi i Évora-s mbetet i gjallë te brezat e rinj.

Këshilla që ajo i dha dikur Mayra Andrade-s mbetet një përmbledhje e filozofisë së saj artistike: nëse je këngëtar, mos harro kurrë se publiku vendos nëse ngjitesh apo bie. /GazetaExpress/