Çfarë kuptojmë gabim për burrat dhe gratë

Arte

Gazeta Express

25/05/2026 13:44

Psikologu evolucionar Steve Stewart-Williams hyn në një territor të debatueshëm në librin e tij A Billion Years of Sex Differences, ku përpiqet të shpjegojë dallimet mes burrave dhe grave përmes kombinimit të biologjisë, evolucionit dhe ndikimit të shoqërisë.

Sipas autorit, pothuajse të gjithë e keqkuptojnë çështjen e dallimeve gjinore. Tradicionalistët, thotë ai, i ekzagjerojnë dallimet natyrore mes burrave dhe grave, ndërsa progresistët priren t’i minimizojnë ato dhe t’ia atribuojnë pothuajse gjithçka edukimit dhe socializimit.

Stewart-Williams argumenton se realiteti është më kompleks dhe kërkon një debat më të balancuar dhe më rigoroz shkencërisht.

Ai thotë se disa dallime mes gjinive janë të dukshme, si forca fizike, gjatësia, orientimi seksual, prirja për dhunë apo interesat profesionale. Ndërsa dallime të tjera – si aftësia në matematikë apo ndërgjegjshmëria – janë shumë më të vogla.

Për ta ilustruar këtë, ai përdor shembullin e gjatësisë: meshkujt mesatarisht janë më të gjatë se femrat, por ka shumë mbivendosje mes tyre. Një person 1.73 metra mund të jetë lehtësisht burrë ose grua.

Autori, profesor psikologjie në Universitetin e Nottingham Malaysia, shkruan me shumë kujdes, duke qenë i vetëdijshëm për natyrën e ndjeshme të temës. Një studim i tij mbi përfaqësimin e ulët të grave në fushat STEM shkaktoi debat online dhe ankesa ndaj universitetit, megjithëse më vonë u konstatua se studimi ishte keqinterpretuar.

Në libër ai përmend disa paragjykime që, sipas tij, ekzistojnë në debatin publik. Një prej tyre është “gamma bias”, prirja për të minimizuar dallimet që mund t’i paraqesin burrat në dritë pozitive dhe për të theksuar ato negative.

Një tjetër është “delta bias”, pra tendenca për të kundërshtuar dallimet tradicionale gjinore dhe për të preferuar idenë e kundërt.

Megjithatë, kritika ndaj autorit është se ai nuk ndalet mjaftueshëm te paragjykimet historike kundër grave, të cilat kanë ndikuar për shekuj në strukturat sociale dhe institucionale.

Stewart-Williams thekson se pranimi i dallimeve biologjike nuk do të thotë se një gjini është më e mirë se tjetra apo se këto dallime duhet të imponohen nga shoqëria. Por ai beson se kur njerëzit kanë liri të zgjedhin jetën dhe profesionin, burrat dhe gratë shpesh priren drejt roleve të ndryshme.

Sipas tij, burrat zakonisht preferojnë të punojnë me objekte dhe sisteme, ndërsa gratë me njerëz dhe marrëdhënie. Ai shton se shumë studime tregojnë se këto dallime bëhen edhe më të dukshme në vendet me më shumë barazi gjinore.

Për të mbështetur idenë se biologjia luan rol të madh, autori përmend faktin se shumë dallime gjinore shfaqen herët në fëmijëri, vazhdojnë në kultura të ndryshme dhe lidhen edhe me ndikimin hormonal para lindjes.

Ai përpiqet t’i shpjegojë këto ndryshime edhe përmes evolucionit: burrat dhe gratë kanë pasur role të ndryshme në historinë njerëzore për shkak të mënyrës se si transmetohen gjenet dhe organizohen marrëdhëniet familjare.

Megjithatë, libri nuk i bind plotësisht të gjithë kritikët.

Autori argumenton, për shembull, se dhuna në familje duhet parë më shumë si shprehje e agresivitetit mashkullor sesa vetëm si produkt i patriarkatit. Sipas tij, kjo tregon se trajtimet që fokusohen te vetëkontrolli mund të jenë më efektive sesa ato që fokusohen vetëm te bindjet ideologjike.

Por kritikët theksojnë se dhuna ndaj grave mbetet shumë më e lartë në shoqëritë patriarkale, çka tregon se kultura dhe edukimi kanë ndikim të madh.

Po ashtu, Stewart-Williams mendon se një pjesë e përfaqësimit më të ulët të grave në STEM apo pozita drejtuese lidhet me dallime natyrore në ambicie dhe interesa profesionale.

Kritikët kundërshtojnë këtë ide, duke argumentuar se është e pamundur të kuptosh zgjedhjet reale të grave pa marrë parasysh historinë e gjatë të përjashtimit të tyre nga institucionet dhe pozitat e pushtetit.

Në fund, libri paraqet shumë studime dhe ide interesante që sfidojnë mënyrën tradicionale të të menduarit për gjininë. Por mesazhi kryesor mbetet se biologjia është vetëm një pjesë e një historie shumë më të madhe dhe më komplekse, ku kultura, edukimi dhe struktura shoqërore luajnë gjithashtu rol vendimtar. /GazetaExpress/