Asteroidi që ndryshoi Tokën

Mistere

Gazeta Express

12/05/2026 21:13

Shkencëtarët kanë rindërtuar me detaje se si mund të jetë përjetuar goditja e asteroidit që zhduku dinosaurët, një nga ngjarjet më katastrofike në historinë e planetit.

Rreth 66 milionë vjet më parë, një shkëmb hapësinor rreth 10 kilometra i gjerë, i njohur si Chicxulub, u përplas me Tokën në zonën e gadishullit Jukatan, në Meksikën e sotme.

Goditja shkaktoi shkatërrim global, zhduku dinosaurët dhe ndryshoi rrjedhën e historisë së jetës në Tokë. Përplasja lëshoi në atmosferë sasi të mëdha pluhuri dhe bloze, duke bllokuar pjesërisht rrezet e diellit dhe duke shkaktuar rënie drastike të temperaturave. Në vitet që pasuan, më shumë se gjysma e specieve bimore dhe shtazore u zhdukën.

Megjithatë, kjo katastrofë hapi rrugën për përhapjen e gjitarëve dhe, shumë më vonë, për evolucionin e njeriut.

Profesorët Michael Benton nga Universiteti i Bristolit dhe Monica Grady nga The Open University kanë përshkruar se si mund të jenë dukur, dëgjuar dhe ndier momentet e para dhe pasojat e kësaj përplasjeje.

Një ditë para goditjes, zona e impaktit ishte e ngrohtë dhe e lagësht, me temperatura rreth 26 gradë Celsius. Asteroidi, që prej rreth një jave mund të shihej gjatë natës në qiell, tashmë ishte i dukshëm edhe gjatë ditës, si një pikë drite gjithnjë e më e ndritshme.

Në momentin e përplasjes, një dritë e fuqishme u pasua nga një shpërthim zanor, ndërsa asteroidi goditi gadishullin Jukatan. Çdo gjallesë pranë vendit të impaktit do të ishte djegur menjëherë. Sipas ekspertëve, asteroidi ishte aq i madh sa me shumë gjasë preku tokën përpara se ndonjë krijesë pranë zonës të kishte kohë të reagonte.

Edhe në distanca deri në 2 mijë kilometra nga epiqendra, gjallesat do të ishin vrarë shpejt nga rrezatimi termik dhe erërat supersonike.

Pesë minuta pas goditjes, erërat u dobësuan, por ende kishin fuqinë e një uragani të kategorisë së pestë. Çdo gjë brenda një rrezeje prej rreth 1,500 kilometrash u rrafshua. Temperaturat atmosferike në rajon u ngritën në rreth 227 gradë Celsius dhe ajri u mbush me avull të mbinxehur.

Më pas erdhën valët gjigante. Sasia e madhe e shkëmbinjve dhe ujit të zhvendosur shkaktoi megatsunami deri në 100 metra të larta, të cilat goditën fillimisht brigjet e asaj që sot është Gjiri i Meksikës. Kushdo që kishte mbijetuar në distanca deri në 3 mijë kilometra mund të ishte vrarë nga nxehtësia, tërmetet, uraganet, zjarret, përmbytjet nga tsunami ose materiali i shkrirë i përplasjes.

Një orë pas impaktit, valët goditëse në tokë dhe det ishin vetëm një pjesë e katastrofës. Nga qielli vazhdonte të binte nxehtësi e madhe, ndërsa një brez pluhuri kishte nisur të rrethonte globin. Qielli filloi të errësohej edhe në vende shumë të largëta, si Zelanda e Re dhe Danimarka.

Një ditë më vonë, tsunamitë e mëdha lëviznin drejt Atlantikut dhe Paqësorit, ende me lartësi deri në 50 metra. Qielli i ndezur shkaktoi zjarre në të gjithë planetin. Në zonat që sot përkojnë me Evropën dhe Azinë, atmosfera u mbush gjithnjë e më shumë me pluhur dhe blozë, ndërsa temperaturat nisën të binin për shkak të mungesës së dritës së diellit.

Bimët, përfshirë fitoplanktonin, nuk mund të kryenin më fotosintezë. Kafshët që vareshin nga kushtet e ngrohta nisën të dobësoheshin dhe të ngordhnin.

Një javë pas goditjes, planeti ishte gjithnjë e më i errët dhe temperatura globale kishte rënë me të paktën 5 gradë Celsius. Shumica e dinosaurëve dhe zvarranikëve të mëdhenj fluturues e detarë ka të ngjarë të kenë ngordhur nga i ftohti gjatë kësaj periudhe të parë.

Rënia e temperaturave dhe mbulimi i qiellit sollën edhe reshje, por jo shi të zakonshëm. Në të gjithë Tokën ranë stuhi shiu acid, që dëmtuan bimët dhe kafshët në tokë dhe në detet e cekëta. Bimësia në kalbje, tymi i dendur dhe aerosolet e squfurit krijuan një atmosferë të rëndë dhe me erë të padurueshme.

Një vit pas goditjes, atmosfera ishte ende e mbushur me pluhur dhe dielli nuk kishte ndriçuar normalisht për muaj të tërë. Temperaturat mesatare ishin rreth 15 gradë Celsius më të ulëta se më parë. Skeletet e dinosaurëve dhe zvarranikëve detarë ishin të shpërndara kudo, ndërsa kafshë të vogla, si gjitarë me madhësinë e minjve dhe insekte, strehoheshin në çarje dhe hapësira të mbrojtura. Më shumë se gjysma e bimëve ishin zhdukur.

Dhjetë vjet më vonë, Toka ishte ende në një dimër të ashpër. Liqenet dhe lumenjtë në brendësi të kontinenteve ishin të ngrirë. Sipas ekspertëve, edhe sikur njerëzit të kishin ekzistuar në atë kohë, mbijetesa do të kishte qenë pothuajse e pamundur. Speciet që ia dolën ishin kryesisht ato që mund të jetonin nën tokë, në ujë ose në streha të mbrojtura.

Megjithatë, larg zonës së përplasjes, jeta nisi dalëngadalë të rindërtohej. Breshkat, krokodilët e vegjël, hardhucat, gjarpërinjtë, disa zogj tokësorë dhe gjitarët e vegjël filluan të përhapeshin sërish.

Sot, 66 milionë vjet më vonë, shkencëtarët vlerësojnë se rreth gjysma e specieve bimore dhe shtazore që jetonin në fund të periudhës së Kretakut u zhdukën nga kjo ngjarje. Por zhdukja e dinosaurëve krijoi hapësirën ekologjike që gjitarët të zhvilloheshin dhe të dominonin.

Ekspertët theksojnë se, pa këtë përplasje, primatët mund të mos kishin arritur kurrë nivelin e zhvillimit që çoi te njeriu modern. Por ata paralajmërojnë gjithashtu se njerëzit sot po shkaktojnë disa nga ndryshimet atmosferike që dikur kontribuuan në zhdukjen e zvarranikëve të mëdhenj, duke ngritur pyetje serioze për të ardhmen e vetë species sonë. /GazetaExpress/