Zbulohet fuqia gjigante e vrimave të zeza: “Xhejtë që vallëzojnë” me energji sa 10 mijë diej

Mistere

Gazeta Express

16/04/2026 20:19

Shkencëtarët kanë arritur të matin me saktësi të paprecedent një nga fenomenet më të fuqishme në univers: rrymat energjetike që dalin nga një vrimë e zezë.

Duke përdorur një rrjet teleskopësh radio që mbulon globin, studiuesit regjistruan të ashtuquajturat “xhejtë që vallëzojnë”, që shpërthejnë nga një vrimë e zezë rreth 7,000 vjet dritë larg Tokës.

Këto rrjedha materieje lëshojnë energji ekuivalente me rrezatimin e rreth 10,000 diejve dhe lëvizin me rreth 150,000 kilometra në sekondë — afërsisht gjysma e shpejtësisë së dritës. Megjithatë, këto “burime” të materies së mbinxehur përdorin vetëm rreth 10% të energjisë që vrima e zezë thith gjatë procesit të akrecionit.

Zbulimi vjen nga sistemi binar Cygnus X-1, ku një yll gjigant bashkëjeton me një vrimë të zezë. Ylli lëshon erëra të fuqishme yjore, duke humbur masë në një shkallë miliona herë më të madhe se Dielli ynë, me shpejtësi disa herë më të larta.

Këto erëra janë aq të forta sa përkulin drejtimin e xheteve me rreth dy gradë — ngjashëm me erën që shtrembëron një rrjedhë uji.

Sipas profesor James Miller-Jones nga Curtin University, kjo ndërveprim lejon matjen e fuqisë reale të xheteve: duke ditur forcën e erës së yllit, mund të llogaritet saktësisht energjia e tyre.

Vrimat e zeza janë ndër objektet më misterioze të universit, me një gravitet aq të fortë sa as drita nuk mund të shpëtojë. Por, ndërsa thithin materie, ato gjithashtu krijojnë shpërthime të fuqishme energjie në formën e xheteve relativiste.

Ndërsa materia bie drejt vrimës së zezë, ajo sillet si ujë që rrotullohet drejt një kullimi, duke u përshpejtuar deri afër shpejtësisë së dritës. Fushat magnetike që shoqërojnë këtë materie përdridhen dhe ndihmojnë në “lëshimin” e xheteve.

Këto struktura mund të shtrihen për vite dritë të tëra dhe ndikojnë fuqishëm në mjedisin përreth.

Matja e saktë e fuqisë së tyre është thelbësore për të kuptuar sa shpejt ushqehet dhe rritet një vrimë e zezë. Deri tani, shkencëtarët mund të vlerësonin vetëm energjinë mesatare të xheteve në periudha shumë të gjata kohore, duke analizuar flluskat që ato krijojnë në gazin përreth.

Problemi ishte se kjo metodë nuk mund të lidhej saktë me ritmin aktual të “ushqyerjes” së vrimës së zezë. Matja e re lejon për herë të parë përcaktimin e saktë të përqindjes së energjisë së materies së rënë që shndërrohet në xhete.

Kjo është një arritje e rëndësishme, sepse modelet shkencore sugjerojnë se fizika e vrimave të zeza duhet të jetë e njëjtë pavarësisht madhësisë së tyre — nga ato me masën e disa diejve deri te ato miliarda herë më të mëdha.

Ky rezultat mund të shërbejë si pikë referimi për studimet e ardhshme mbi evolucionin e universit.

Xhejet e vrimave të zeza supermasive luajnë rol kyç në mënyrën se si formohen yjet, planetët dhe galaktikat. Në disa raste, ato mund të krijojnë flluska gazi më të mëdha se vetë galaktika ku ndodhen, duke ndikuar drejtpërdrejt në evolucionin e saj.

Sipas studiuesve, ky proces i quajtur “feedback” është thelbësor për të kuptuar rritjen e galaktikave.

Në simulimet e universit, shkencëtarët deri tani janë detyruar të supozojnë sa efikase janë vrimat e zeza në kthimin e energjisë në xhete. Matjet e reja ofrojnë për herë të parë një bazë të drejtpërdrejtë vëzhgimi, duke i dhënë këtyre modeleve një themel shumë më të fortë shkencor. /GazetaExpress/