Friedman: Trump po e mbyll luftën me Iranin duke i dhënë regjimit një jetë të dytë

Lajme

Gazeta Express

27/05/2026 17:08

Në një editorial të fortë për The New York Times, Thomas L. Friedman argumenton se Trump mund ta shesë si fitore fundin e luftës me Iranin, nëse arrin të largojë uraniumin pranë nivelit të bombës. Por sipas tij, çmimi real mund të jetë shumë më i rëndë. Një regjim iranian i lënë në pushtet, i forcuar nga lehtësimi i sanksioneve dhe tashmë i vetëdijshëm se mund të mbajë peng ekonominë globale përmes Ngushticës së Hormuzit.

Në një editorial të gjatë për The New York Times, Thomas L. Friedman argumenton se lufta e SHBA-së me Iranin po shkon drejt një fundi që mund të shitet nga Donald Trump si fitore, por që në realitet do të ketë një kosto të madhe strategjike.

Sipas editorialit të Friedman, që Lapsi.al e ka lexuar dhe po e përshtat në shqip, çështja nuk është më nëse Trump do të arrijë ta mbyllë konfliktin. Pyetja është sa do të detyrohet të tërhiqet nga premtimet e tij fillestare dhe si do ta paraqesë këtë tërheqje për publikun amerikan.

“Vetëm dy pyetje mbeten lidhur me luftën e SHBA-së me Iranin. E para, sa e madhe do të jetë pjata me korb që Presidenti Trump do të duhet të hajë për ta mbyllur këtë konflikt me të paktën disa arritje? Dhe e dyta, a do të na thotë ai se korbi që po ha është karavidhe apo fileto mignon?”, shkruan Friedman.

Autori pranon se nëse Trump arrin të sigurojë dorëzimin e uraniumit iranian të pasuruar pranë nivelit për armë bërthamore, kjo do të ishte një arritje reale. Sipas tij, largimi i rreth 500 kilogramësh uraniumi të tillë do ta hiqte për momentin kërcënimin e menjëhershëm të një bombe iraniane nga tavolina.

Por Friedman paralajmëron se kjo nuk do të thotë fitore perfekte. Përkundrazi, ai thotë se marrëveshja që mund ta bëjë Iranin të heqë dorë nga uraniumi do të kërkojë heqjen graduale të bllokadës amerikane ndaj eksporteve të naftës dhe lehtësimin e sanksioneve ekonomike.

“Por ju lutem, më kurseni marrëzitë se Trump ka siguruar një marrëveshje perfekte dhe të shijshme. Sepse sigurimi i atij uraniumi shumë të pasuruar jo vetëm që do ta lërë në pushtet regjimin e neveritshëm, vrasës të Republikës Islamike, dhe ende me rreth 10 tonë uranium të pasuruar në nivel të ulët, por në fakt do ta forcojë atë në mënyra shqetësuese”, shkruan ai.

Kjo është pika qendrore e analizës së Friedman. Sipas tij, nëse marrëveshja përfshin lehtësim sanksionesh, regjimi iranian do të marrë një injektim të madh parash. Këto para, sipas autorit, mund të përdoren për të blerë ose shtypur opozitën e brendshme dhe për të financuar rrjetet e ndikimit të Iranit në Liban, Irak dhe Jemen.

Për këtë arsye, Friedman citon ekspertin e kontrollit të armëve Robert Litwak, i cili e sheh luftën e Trump si një ndërhyrje të nisur me ambicie të mëdha, por që po përfundon në një marrëveshje shumë më të kufizuar dhe transaksionale.

“Trump e nisi këtë luftë të zgjedhur me qëllimin transformues të ndryshimit të regjimit. Ai është në prag ta përfundojë atë përmes një marrëveshjeje transaksionale që do të jetë një variant i marrëveshjes që Obama negocioi në vitin 2015, dhe që Trump e hodhi poshtë në mënyrë të pamatur në vitin 2018, e cila kufizonte ambiciet bërthamore të Iranit”, thotë Litwak për Friedman. 

Në leximin e Friedman, gabimi i madh i Trump dhe ekipit të tij ishte mungesa e planifikimit. Ai argumenton se administrata amerikane u mbështet tek pritshmëritë e kryeministrit izraelit Benjamin Netanyahu se regjimi iranian do të binte shpejt pas disa javësh bombardimesh të rënda.

Por kjo nuk ndodhi. Përkundrazi, sipas Friedman, Irani tregoi se kishte mënyra të tjera për të ushtruar presion ndaj SHBA-së dhe aleatëve të saj, sidomos përmes Ngushticës së Hormuzit, një prej pikave më të rëndësishme të tregtisë globale të naftës.

“E para ishte mbyllja e Ngushticës së Hormuzit, korsia jetike e transportit të naftës përmes së cilës duhet të kalojë afërsisht 20 për qind e naftës së papërpunuar të botës, një lëvizje që e çoi në qiell çmimin që paguani në pompë”, shkruan Friedman. 

Sipas tij, Irani përdori mjete relativisht të lira, dronë, raketa dhe anije të vogla të Gardës Revolucionare, për të krijuar një efekt global. Për Friedman, mësimi më i madh i luftës është si vijon: Trump dhe Netanyahu menduan se mund ta detyronin Iranin të dorëzohej me sisteme gjigante ushtarake, por në fakt i treguan Teheranit se kishte në dorë një armë tjetër, jo të shkatërrimit në masë, por të çrregullimit në masë. 

“Pa dashje, ata i mundësuan Iranit të zbulonte se kishte një armë të ‘çrregullimit në masë’, dronë të lirë që mund të mbyllnin Ngushticën e Hormuzit”, shkruan ai. 

Friedman e sheh këtë si një ndryshim të madh në balancën strategjike. Tani, sipas tij, Irani e di se Perëndimi e di që Teherani mund të bllokojë çdo herë arterien më të rëndësishme të naftës në botë. Kjo i jep regjimit iranian një levë të re presioni, që do të mbetet edhe pas përfundimit të konfliktit. 

Ai e lidh këtë me një kritikë më të gjerë ndaj Trumpit. Mungesa e kuriozitetit, përulësisë dhe aftësisë për të mësuar nga luftërat moderne. Friedman sjell si shembull Ukrainën, ku dronët i kanë dhënë një vendi më të dobët aftësinë të rezistojë ndaj një superfuqie si Rusia.

“Zelensky do të kishte thënë: ‘Zoti Trump, zoti Vance, më lejoni t’ju tregoj se si dronët kanë riformësuar fushëbetejën moderne dhe u kanë mundësuar të vegjëlve të veprojnë si të mëdhenj dhe të dobëtëve të veprojnë si të fortë’”, shkruan Friedman, duke imagjinuar një bisedë që Trump mund të kishte pasur me presidentin ukrainas. 

Sipas editorialistit, nëse Trump do ta kishte kuptuar më mirë këtë realitet të ri ushtarak, do të kishte pyetur përpara nisjes së luftës se çfarë ndodhte nëse Irani përdorte dronë të lirë për të mbyllur Hormuzin.

Por, sipas tij, kjo pyetje nuk u bë. Dhe për këtë arsye, regjimi iranian arriti të krijojë një lloj ekuivalenti funksional të një arme bërthamore, aftësinë për të kërcënuar ekonominë globale duke goditur transportin e naftës dhe infrastrukturën energjetike të Gjirit.

“Regjimi i Gardës Revolucionare të Iranit ka arritur ekuivalentin funksional të një arme bërthamore përmes aftësisë së tij për ta mbytur ekonominë globale duke mbyllur Ngushticën e Hormuzit dhe për të mbajtur peng infrastrukturën e naftës dhe civile të shteteve të Gjirit”, thotë Litwak.

Një tjetër skenar që, sipas Friedman, Trump nuk e kishte menduar ishte goditja e infrastrukturës energjetike të aleatëve arabë të SHBA-së në Gjirin Persik. Dhe pikërisht kjo ndodhi.

Autori përmend raportimet se sulmet iraniane me dronë dhe raketa goditën kapacitetet e eksportit të gazit natyror të lëngshëm të Katarit, duke shkaktuar dëme shumë të mëdha ekonomike dhe duke kërcënuar furnizimet në Evropë dhe Azi.

“Me sulme me dronë dhe raketa në mars, raportoi Reuters, Irani ‘nxori jashtë funksioni 17 për qind të kapacitetit eksportues të gazit natyror të lëngshëm të Katarit, duke shkaktuar rreth 20 miliardë dollarë humbje të ardhurash vjetore dhe duke kërcënuar furnizimet për Europën dhe Azinë’”, shkruan Friedman.

Kjo, sipas autorit, shpjegon pse vendet arabe prodhuese të naftës nuk duan që Trump ta rinisë luftën. Ato e kanë parë drejtpërdrejt se sa të cenueshme janë ndaj një Irani që përdor sulme asimetrike për të shkaktuar dëme strategjike.

Në këtë pikë, Friedman e çon kritikën në nivel politik dhe personal. Sipas tij, Irani dhe aleatët amerikanë shohin gjithashtu se Trump është i paparashikueshëm dhe se Amerika e tij nuk mund të merret gjithmonë si garanci e qëndrueshme.

Ai përmend propozimin e Trump që të gjitha vendet të nënshkruajnë menjëherë Marrëveshjet e Abrahamit, përfshirë vende si Turqia, Pakistani, Jordania, Egjipti, Arabia Saudite dhe madje, sipas pretendimit të tij, edhe Irani.

“Trump nuk është një person mendërisht i qëndrueshëm dhe për këtë arsye ai, dhe Amerika e tij, nuk mund të llogariten. Prova më e fundit është një propozim që Trump e hodhi gjatë fundjavës, aq i çakërdisur sa duhet të ketë ardhur nga dikush që ishte ulur pranë tij në barin e Mar-a-Lagos”, shkruan Friedman. 

Për Friedman, ideja që Irani, një regjim i ndërtuar mbi armiqësinë ndaj Izraelit, mund të nënshkruajë papritur Marrëveshjet e Abrahamit pas një lufte është absurde. Ai e quan këtë një propozim qesharak, fëminor dhe të pakonsultuar me ekspertë.

“Në cilin planet të Galaktikës Rruga e Qumështit do të ngrihej ky regjim në Teheran, i cili praktikisht është themeluar mbi urrejtjen ndaj Izraelit, dhe të bënte paqe me të pas kësaj lufte?”, pyet ai. 

Në fund, Friedman e bën të qartë se nuk po mbron regjimin iranian. Përkundrazi, ai thotë se rrëzimi i këtij regjimi dhe eliminimi i ambicieve të tij bërthamore do të ishte gjëja më e mirë për të ardhmen e Lindjes së Mesme.

Por, sipas tij, për të arritur një objektiv të tillë duhej një plan shumë i sofistikuar, shumë aleatë, legjitimitet ndërkombëtar dhe parashikim i të gjitha skenarëve. Trump dhe ekipi i tij, thotë ai, nuk bënë asgjë nga këto.

“Asgjë nuk do ta përmirësonte më shumë të ardhmen e Lindjes së Mesme sesa nëse ky regjim i tmerrshëm në Teheran do të rrëzohej dhe ambiciet e tij bërthamore do të eliminoheshin. Por për ta arritur këtë duhej të kishe një plan shumë të sofistikuar dhe të kishe menduar të gjitha skenarët e ndryshëm dhe të kishe përfshirë sa më shumë aleatë dhe sa më shumë legjitimitet global të ishte e mundur”, shkruan Friedman. 

Ai pranon se goditjet amerikane dhe izraelite dëmtuan kapacitetet bërthamore dhe ushtarake të Iranit. Nëse Trump arrin të nxjerrë jashtë uraniumin pranë nivelit të bombës, kjo do të jetë një arritje e rëndësishme.

Por kostoja, sipas Friedman, do të jetë e rëndë. Regjimi iranian do të mbetet në pushtet, do të ketë frymëmarrje të re ekonomike, do të ketë më shumë ndikim mbi furnizimet globale të naftës dhe do të ketë burime për të vazhduar destabilizimin e rajonit.

“Edhe nëse ai i arrin këto gjëra, ne tani do të duhet të paguajmë për to duke i dhënë një prej regjimeve më të këqija të botës një jetë të re, një shtrëngim të përhershëm mbi furnizimet kritike botërore të naftës, dhe burimet për të vazhduar të bëjë prapësi të tmerrshme në rajon”, përfundon Friedman. / Përgatiti në shqip A.K. – Lapsi.al