Rruga e trazuar e galaktikës sonë: Rruga e Qumështit mund të jetë rrotulluar mbi 90 gradë

Mistere

Gazeta Express

22/07/2026 22:12

Edhe pse sot duket relativisht e qëndrueshme, Rruga e Qumështit mund të ketë kaluar në të shkuarën një transformim të jashtëzakonshëm, gjatë të cilit disku i saj yjor ndryshoi orientim me më shumë se 90 gradë.

Studiuesit besojnë se galaktika jonë mund të ketë përjetuar një “përmbysje të madhe të diskut”, pas një përplasjeje të fuqishme ballore me një galaktikë tjetër.

Rreth 10 deri në 11 miliardë vjet më parë, Rruga e Qumështit u përplas me një galaktikë xhuxhe masive, të njohur si “Gaia–Sausage–Enceladus” ose, më shkurt, “Gaia Sausage”.

Shkencëtarët e dinin tashmë se përplasja i detyroi miliarda yje të lëviznin në trajektore të zgjatura dhe harkore. Studimi i ri sugjeron se ajo mund ta ketë ndryshuar ndjeshëm edhe orientimin e diskut të galaktikës.

“Ne tashmë e dimë se Rruga e Qumështit ka kaluar nëpër një përplasje masive ballore. Prandaj, mendojmë se disku i saj mund të jetë përmbysur në të kaluarën”, shpjegoi autori kryesor, Dr. Kirill Batrakov nga Universiteti Durham.

Përgjigje e mundshme për një mister të madh

Zbulimi i mundshëm doli nga përpjekjet për të zgjidhur një prej mistereve më të mëdha të Rrugës së Qumështit.

Shumica e yjeve të galaktikës sonë ndodhen brenda diskut të sheshtë spiral, një zonë me diametër rreth 120 mijë vite-dritë dhe trashësi afërsisht një mijë vite-dritë.

Rreth këtij disku ndodhet aureola yjore, një hapësirë gjigante me dendësi shumë më të ulët yjesh. Pjesa kryesore e saj shtrihet në rreth 300 mijë vite-dritë, ndërsa kufijtë më të largët mund të arrijnë në mbi një milion vite-dritë.

Aureola përbëhet kryesisht nga yje që janë tërhequr drejt Rrugës së Qumështit nga galaktika të tjera, gjatë bashkimeve kozmike të ndodhura përgjatë miliarda viteve.

Ajo që e bën të pazakontë aureolën yjore të galaktikës sonë është rrotullimi jashtëzakonisht i ngadalshëm krahasuar me atë të galaktikave të tjera.

Misioni “Gaia” i Agjencisë Evropiane të Hapësirës zbuloi se një ylli në këtë rajon të largët mund t’i duhen deri në një miliard vjet për ta përfunduar një rrotullim rreth qendrës së galaktikës.

Deri tani, shkencëtarët nuk kishin një shpjegim të qartë për këtë dukuri.

U analizuan 25 galaktika të simuluara

Në studimin e paraqitur gjatë Takimit Kombëtar të Astronomisë të Shoqërisë Mbretërore Astronomike në Birmingham, studiuesit analizuan evolucionin e simuluar të 25 galaktikave të ngjashme me Rrugën e Qumështit.

Ata e ndoqën zhvillimin e këtyre galaktikave për miliarda vjet, duke analizuar mënyrën se si ndryshonin me kalimin e kohës.

Rezultatet treguan se galaktikat me aureolat yjore që rrotulloheshin më ngadalë kishin dy karakteristika të përbashkëta: të gjitha kishin përjetuar një përplasje ballore me një galaktikë tjetër dhe të gjitha kishin pësuar një ndryshim të madh të orientimit të diskut.

Meqenëse Rruga e Qumështit ka një aureolë yjore jashtëzakonisht të ngadaltë dhe në të kaluarën është përplasur ballë për ballë me një galaktikë tjetër, studiuesit mendojnë se edhe ajo ka kaluar nëpër një përmbysje të diskut.

Kjo nënkupton se galaktika që njohim sot mund të ketë pasur pamje dhe sjellje krejtësisht të ndryshme disa miliardë vjet më parë.

Yjet dikur mund të ndiqnin trajektore të tjera

“Një përmbysje e diskut do të thotë gjithashtu se shumica e yjeve të Rrugës së Qumështit dikur lëviznin në trajektore shumë të ndryshme nga ato të sotmet”, tha Dr. Batrakov.

Sipas tij, kjo tregon se pozicioni që sot na duket i qëndrueshëm brenda galaktikës nuk ka qenë domosdoshmërisht i tillë gjatë gjithë historisë së saj.

Megjithatë, përplasja me “Gaia Sausage” ndodhi disa miliardë vjet përpara formimit të Diellit dhe Sistemit Diellor, i cili është rreth 4,6 miliardë vjeç. Për këtë arsye, Sistemi Diellor nuk mund ta ketë përjetuar drejtpërdrejt përplasjen fillestare, ndonëse mund të jetë formuar brenda një galaktike, struktura dhe lëvizja e së cilës ishin ndryshuar thellësisht nga ajo ngjarje.

Meqenëse ndodhemi brenda Rrugës së Qumështit, ne mund ta studiojmë atë më hollësisht se çdo galaktikë tjetër. Kjo e bën galaktikën tonë një laborator të përsosur për të testuar teoritë mbi formimin dhe evolucionin e galaktikave.

“Zbulimi se disku i saj mund të jetë përmbysur i shton një kapitull të ri kësaj historie, të cilin duhet ta marrim parasysh kur e krahasojmë Rrugën e Qumështit me galaktikat e tjera”, deklaroi Dr. Batrakov.

“Ajo që më emocionon më shumë është fakti se kjo histori e ndërlikuar mund të rindërtohet vetëm nga vëzhgimet që bëjmë sot”, shtoi ai.

Lidhja me materien e errët

Studiuesit zbuluan gjithashtu se rrotullimi i aureolës yjore lidhet ngushtë me lëvizjen e aureolës së padukshme të materies së errët.

Materia e errët nuk mund të vëzhgohet drejtpërdrejt, por përbën pjesën më të madhe të masës së galaktikës. Përmes gravitetit, ajo ndihmon në ruajtjen e strukturës së Rrugës së Qumështit.

Kuptimi i origjinës së rrotullimit të ngadaltë të aureolës yjore mund t’u ofrojë shkencëtarëve informacione të reja edhe për materien e errët, një prej mistereve më të mëdha të fizikës dhe astronomisë moderne.

Megjithatë, përfundimi se disku i Rrugës së Qumështit është përmbysur mbështetet në simulime kompjuterike dhe ngjashmëri me historinë e galaktikës sonë. Ai përbën një shpjegim të mundshëm, por kërkon prova dhe studime të mëtejshme për t’u konfirmuar. /GazetaExpress/