A mund të “rezonojë” materia e errët në një dimension të pestë të fshehur? Teoria e re e shkencëtarëve

Mistere

Gazeta Express

21/07/2026 19:09

Materia e errët është një nga misteret më të mëdha të universit. Një studim i ri teorik sugjeron se ajo mund të jetë e lidhur me një dimension të pestë, të padukshëm për ne.

Sipas modelit të propozuar, materia e errët mund të lëvizë jo vetëm në katër dimensionet që njohim – tri dimensionet e hapësirës dhe kohën – por edhe në një dimension hapësinor shtesë, jashtëzakonisht të vogël dhe të “mbështjellë” në vetvete.

Forma gjeometrike e këtij dimensioni hipotetik mund t’i vendosë masat e grimcave të sektorit të errët në një renditje shumë të saktë. Kjo do të krijonte një dukuri të quajtur rezonanca e materies së errët.

Studimi është botuar në revistën shkencore “Physical Review D” nga Taegyu Lee, i Universitetit të Indianës, dhe Yu-Dai Tsai, i Universitetit të Sheffieldit.

Megjithatë, bëhet fjalë për një model teorik dhe jo për zbulimin apo vëzhgimin e drejtpërdrejtë të dimensionit të pestë.

Si funksionon “rezonanca”?

Rezonanca mund të krahasohet me telin e një violine, i cili dridhet fuqishëm kur goditet në frekuencën e duhur. Një shembull tjetër është lëkundësja: shtytjet e çrregullta kanë pak efekt, por shtytjet e dhëna në momentin e duhur e çojnë atë gjithnjë e më lart.

Në mënyrë të ngjashme, kur masat e dy grimcave hipotetike kanë raportin e duhur, ndërveprimi ndërmjet tyre mund të përforcohet ndjeshëm.

“Rezonanca e materies së errët njihet tashmë si një ide e fuqishme, me potencialin për të ndryshuar mënyrën se si e kuptojmë prodhimin e materies së errët në universin e hershëm dhe mënyrën se si e kërkojmë sot”, shpjegon Tsai.

Në modele të mëparshme, masat e grimcave duhej të rregulloheshin me saktësi nga studiuesit që rezonanca të funksiononte. Modeli i ri sugjeron se ky konfigurim mund të lindë natyrshëm nga struktura matematikore e dimensionit shtesë.

Çfarë është materia e errët?

Materia e zakonshme, nga e cila përbëhen trupat tanë, planetët, yjet dhe galaktikat, përfaqëson vetëm rreth pesë për qind të përmbajtjes së përgjithshme energjetike të universit.

Sipas modelit standard kozmologjik, materia e errët përbën rreth 27 për qind, ndërsa energjia e errët afërsisht 68 për qind.

Materia e errët nuk lëshon, nuk përthith dhe nuk pasqyron dritë, ndaj nuk mund të shihet drejtpërdrejt me teleskopë. Ekzistenca e saj nxirret kryesisht nga ndikimi gravitacional që ushtron mbi yjet, galaktikat dhe strukturën në shkallë të gjerë të universit.

Ajo mendohet se vepron si një lloj “ngjitësi” i padukshëm gravitacional, duke ndihmuar në mbajtjen së bashku të galaktikave dhe rrjetit kozmik.

Megjithëse shkencëtarët kanë dekada që e studiojnë, përbërja e saj vazhdon të mbetet e panjohur.

Materia e zakonshme do të qëndronte në katër dimensione

Në modelin e ri, grimcat që mund të vëzhgojmë – përfshirë ato nga të cilat përbëhemi ne – ndodhen në hapësirën-kohë katërdimensionale.

Materia e errët, në anën tjetër, do të mund të lëvizte edhe përmes dimensionit të vogël shtesë.

“Grimcat që mund të vëzhgojmë, përfshirë edhe ne, qëndrojnë në një hapësirë katërdimensionale, me një dimension kohor dhe tri dimensione hapësinore”, shpjegon Lee.

“Materia e errët mund të lëvizë lirshëm në këto katër dimensione dhe në një dimension tjetër hapësinor, i cili është shumë i vogël dhe i mbështjellë.”

Ky dimension nuk do të ishte një vend ku njerëzit mund të hynin, si në tregimet fantastiko-shkencore. Efektet e tij mund të shfaqeshin në universin tonë si një familje grimcash të lidhura, por me masa të ndryshme.

Roli i “fotonit të errët”

Modeli përfshin edhe një grimcë hipotetike të quajtur fotoni i errët. Ajo mendohet si një kushëri më i rëndë i fotonit të zakonshëm, grimcës që bart forcën elektromagnetike dhe nga e cila përbëhet drita.

Sipas teorisë, materia e errët mund të ndërveprojë shumë dobët me materien e zakonshme përmes këtij fotoni të errët.

Rezonanca shfaqet kur masa e fotonit të errët është afër dyfishit të masës së grimcës së materies së errët. Në këtë konfigurim, ndërveprimi përforcohet fuqishëm.

Kjo mund të shpjegojë se si materia e errët u prodhua në sasinë e duhur gjatë fazave të hershme të universit, edhe nëse lidhja e saj me materien e zakonshme është jashtëzakonisht e dobët.

“Rezonanca i bën ndërveprimet e materies së errët shumë më efikase në universin e hershëm”, thotë Tsai. “Falë këtij përforcimi, sasia e duhur e saj mund të jetë krijuar edhe me një lidhje jashtëzakonisht të dobët me materien e zakonshme.”

Kështu, modeli synon të shpjegojë njëkohësisht dy probleme: ndikimin e rëndësishëm të materies së errët në historinë e hershme kozmike dhe vështirësinë e jashtëzakonshme për ta zbuluar sot.

Si mund të testohet teoria?

Megjithëse dimensioni i pestë nuk mund të shihet drejtpërdrejt, modeli prodhon parashikime që teorikisht mund të testohen.

Detektorët nëntokësorë të materies së errët mund të kërkojnë goditje jashtëzakonisht të vogla mbi elektrone, të shkaktuara nga kalimi i grimcave të padukshme.

Përshpejtuesit e grimcave mund të përpiqen të prodhojnë fotonin e errët. Shkencëtarët më pas do të kërkonin “energji të munguar” – një shenjë se grimca të padukshme mund të jenë larguar nga detektori pa u regjistruar.

Zbulimi i disa sinjaleve me renditjen e masave të parashikuar nga modeli do të përbënte provë të tërthortë në favor të një dimensioni shtesë.

Për momentin, nuk ka prova eksperimentale as për fotonin e errët dhe as për dimensionin e pestë. Por modeli u jep fizikanëve objektiva më konkrete për eksperimentet e ardhshme, duke lidhur dy prej pyetjeve më të mëdha të fizikës moderne: natyrën e materies së errët dhe mundësinë e ekzistencës së dimensioneve të fshehura. /GazetaExpress/

Studimi i plotë: Physical Review D. Përmbledhja: Universiteti i Sheffieldit