“Syri i tretë” i njeriut: Zbulim që ndryshon historinë e evolucionit

Mistere

Gazeta Express

26/05/2026 20:59

Shkencëtarët që studiojnë të ashtuquajturin “sy i tretë” të fshehur në qendër të trurit njerëzor thonë se ai është një mbetje e një organi shumë të lashtë dhe ka ende rol të rëndësishëm në organizmin tonë, edhe pse jo më si organ shikimi.

Një studim i ri nga kërkues në Mbretërinë e Bashkuar dhe Suedi e quan këtë strukturë “syri mesatar ancestral” dhe sugjeron se paraardhësit shumë të hershëm të vertebrorëve, rreth 500 milionë vjet më parë, mund të kenë humbur dy sytë anësorë dhe janë mbështetur në një strukturë qendrore për të perceptuar dritën.

Ky organ është i njohur sot si gjëndra pineale. Ajo është përmendur që në kohën e grekëve të lashtë, por për një kohë të gjatë është menduar se nuk kishte lidhje me zhvillimin e syve. Studimi i ri e lidh atë me mënyrën se si organizmat e hershëm perceptonin dritën.

Në trupin e njeriut sot, kjo strukturë nuk “sheh” më, por vazhdon të reagojë ndaj sinjaleve të dritës dhe errësirës që i dërgohen nga sytë, duke ndihmuar në rregullimin e ritmit të gjumit.

Ajo prodhon melatoninën, hormonin që i sinjalizon trupit se është natë dhe duhet të pushojë. Kjo është pjesë e ritmit cirkadian, ciklit 24-orësh që ndikon gjumin, metabolizmin, sistemin imunitar dhe disa funksione të tjera fiziologjike, përfshirë edhe gjendjen emocionale dhe temperaturën trupore.

Studimi, i botuar në revistën Current Biology, synonte të kuptonte si janë zhvilluar syri dhe retina përgjatë qindra miliona viteve evolucion.

Ekipi i udhëhequr nga profesori Thomas Baden nga Universiteti i Sussex-it analizoi të dhëna ekzistuese nga specie të ndryshme, përfshirë peshq dhe lampre, për të gjurmuar origjinën e strukturave të syrit.

Sipas tyre, organizmat më të hershëm kishin si sytë anësorë ashtu edhe një strukturë qendrore të ndjeshme ndaj dritës. Kur disa prej tyre filluan të jetonin nën tokë ose në mjedise ku shikimi nuk ishte më i domosdoshëm, sytë anësorë u dobësuan, ndërsa struktura qendrore mbeti si mjet për të dalluar dritën dhe orientimin.

Më vonë, pjesë të kësaj strukture mendohet se kanë evoluar dhe janë zhvendosur, duke kontribuar në formimin e retinës së syve modernë.

“Nevoja për të ditur nëse është ditë apo natë nuk zhduket,” shpjegon Baden. “Prandaj mendojmë se sytë anësorë u humbën, por struktura qendrore u ruajt sepse mbeti e dobishme.”

Ai shton se, në këtë kuptim, retina mund të jetë më e vjetër se vetë syri si organ i plotë.

Studiuesit nuk kryen eksperimente të reja, por analizuan studime të mëparshme dhe të dhëna gjenetike për të kuptuar lidhjen midis syrit dhe gjëndrës pineale.

Disa kafshë ende ruajnë një “sy të tretë” funksional, si zvarraniku tuatara nga Zelanda e Re, i cili ka një strukturë të ndjeshme ndaj dritës që ndihmon në rregullimin e sjelljes ditore, si dalja në diell apo kërkimi i strehës.

Megjithëse nuk ka prova shkencore, në disa tradita filozofike dhe fetare, “syri i tretë” është lidhur me intuitën dhe perceptimin shpirtëror, veçanërisht në hinduizëm dhe praktikat e jogës, ku lidhet me “Ajna chakra”, një qendër energjie që simbolizon vetëdijen e brendshme. /GazetaExpress/