“Tosca”, kryevepra që i mbijetoi kritikave

Arte

Gazeta Express

21/05/2026 21:29

Me britma, pasion, kambana dhe gjakderdhje, opera “Tosca” e Giacomo Puccinit u prit fillimisht me dyshime dhe kritika të ashpra.

 Por më shumë se 125 vjet pas premierës së saj në janar të vitit 1900, ajo mbetet një nga veprat më të suksesshme dhe më të kërkuara në skenat operistike botërore.

Gustav Mahler nuk e pëlqeu. Botuesi i saj ishte i bindur se do të rezultonte dështim komercial. Kritikët e kohës u ankuan se vepra ishte kryesisht “zhurmë” dhe parashikuan se do të harrohej shpejt. Megjithatë, “Tosca”, opera e pestë e Puccinit, jo vetëm që mbijetoi, por u shndërrua në një nga titujt më të sigurt për teatrot e operës.

Në muzikën klasike ka shumë histori suksesesh të fituara me vështirësi. Jeta dhe veprat e Beethovenit ende shoqërohen nga rrëfime vuajtjesh që sot ushqejnë adhurimin ndaj tij. “Tannhäuser” i Wagnerit u fishkëllye në skenë në vitin 1861, përpara se të hynte në panteonin operistik. Ndërsa “Riti i pranverës” i Stravinskyt thuhet se shkaktoi trazira në premierën e vitit 1913, para se më vonë të pranohej si kryevepër.

Por në rastin e “Tosca”-s, sot është e vështirë të kuptohet si një vepër kaq e mbushur me melodi të njohura mund të linte një kritik të hershëm të ankohej se “i mungon kënga”. Përbuzja e Mahlerit, i cili e quajti operën “shfaqje papale me kambana të pandërprera”, tregon shumë për problemin e kohës.

Në vitin 1900, ajo që shqetësonte disa bashkëkohës ishte pikërisht mënyra se si Puccini përfshiu tingujt e botës reale në partiturë: kambanat, britmat, të shtënat e topave dhe këngët fetare. Ishte një shembull novator i një peizazhi zanor zhytës, por për disa kritikë këto efekte dukeshin të papërshtatshme për një vepër operistike.

Këtu “Tosca” dallon nga kryeveprat e tjera që fillimisht u refuzuan: ajo ende shihet me njëfarë dyshimi në disa qarqe. Në vitet 1950, muzikologu amerikan Joseph Kerman e quajti “një thriller të vogël të rëndomtë”. Më vonë, në vitin 2010, kritiku i njohur Rupert Christiansen e përshkroi si një “melodramë të lirë, por të parezistueshme”.

Problemi më i madh i “Tosca”-s për disa kritikë mbetet pikërisht popullariteti i saj: fuqia melodike, e kombinuar me një subjekt plot tension, erotizëm, vdekje dhe dhunë.

“Është edhe një studim mbi të keqen”, thotë regjisori amerikan Ted Huffman, “dhe kjo na duket shumë argëtuese, në një mënyrë të tmerrshme.”

Huffman po përgatit prodhimin e ri të “Tosca”-s në Glyndebourne, në East Sussex. Festivali veror ekziston që nga viti 1934, por kjo është hera e parë që vendos në skenë këtë operë.

“Unë e lidh këtë vepër vetëm me teatrot më të mëdha”, thotë Huffman. “Është interesante ta bësh ‘Tosca’-n në këtë shkallë, shumë më intime se shtëpi operistike si Royal Opera House në Londër apo Metropolitan Opera në Nju Jork, ku ‘Tosca’ është pjesë e rregullt e repertorit.”

Sipas tij, skena dhe salla më e vogël e Glyndebourne do t’i japin publikut një përvojë paksa tjetër, duke nxjerrë në pah biseda të vogla, nënkuptime dhe detaje të imta të subjektit që shpesh humbasin në prodhimet gjigante.

Për më shumë se një shekull, shumica e prodhimeve të “Tosca”-s kanë riprodhuar të njëjtat elemente në shkallë monumentale. Opera zhvillohet në tri vende reale të Romës së vitit 1800: kisha Sant’Andrea della Valle, Palazzo Farnese dhe Castel Sant’Angelo.

Edhe pse sot prodhimet rrallë ndjekin fjalë për fjalë udhëzimet historike të skenës, shumica e versioneve të “Tosca”-s vazhdojnë të vendosen në një Romë realiste, me priftërinj, piktura, kostume të kuqe për heroinën, qirinj pranë trupit të keqbërësit dhe kërcimin dramatik final nga muret e Castel Sant’Angelo.

Megjithatë, Huffman thekson se “Tosca” është “një vepër për dhunën shtetërore, rezistencën dhe heroizmin” — tema që mbeten shumë aktuale. Pikërisht për këtë arsye lind pyetja pse nuk ka më shumë rishpikje të guximshme të saj, siç ka ndodhur me opera të tjera klasike.

Regjisori pranon se “Tosca” duket më e lidhur me vendin dhe kohën e saj sesa shumë vepra të tjera. Sipas tij, mund të ndryshosh periudhën apo ambientin, por detajet e vogla narrative të Puccinit mbeten thelbësore.

Kritiku i operës Tim Ashley vëren se Roma, katolicizmi dhe lidhja e ndërlikuar mes kishës dhe shtetit janë aq të ngulitura në “Tosca”, sa shumica e regjisorëve hezitojnë ta rimendojnë radikalisht. “Te Deum”-i në fund të aktit të parë, ku kënga fetare shoqëron fantazinë erotike të personazhit negativ, dhe kambanat në hyrje të aktit të tretë, të përshtatura sipas kërkimeve të Puccinit në vendndodhje reale, tregojnë përkushtimin e kompozitorit ndaj realizmit.

Kjo është edhe arsyeja pse “Tosca” shpesh duket si pararendëse e gjuhës së kinemasë dhe televizionit modern.

Mes shumë prodhimeve që e mbajnë “Tosca”-n gjallë në skenat e botës, Ashley përmend vetëm dy që kanë dalë dukshëm nga norma: versionin “opéra noir” të Barrie Koskyt për Operën Kombëtare Holandeze dhe vënien në skenë të Martin Kušej në Theater an der Wien të Vjenës. Ky i fundit e largon krejtësisht veprën nga Roma dhe e vendos në një peizazh postapokaliptik me karvane të ndotura, trupa të gjymtuar dhe borë në sasi industriale.

Në Glyndebourne, prodhimi i Huffmanit frymëzohet nga filmi neorealist italian i viteve 1940. Jo në mënyrë të drejtpërdrejtë, siç thekson ai, por si një eksplorim i realizmit, i cili rikthehet në periudha kur shoqëritë kanë nevojë të kuptojnë çfarë ka shkuar keq politikisht.

Ndërkohë, ai pranon me humor se shumë njerëz e pyesin nëse në fund të aktit të dytë do të ketë dy shandanët e famshëm pranë trupit të viktimës.

“Zbulim i vogël: nuk do të ketë. Më vjen keq”, thotë Huffman. /GazetaExpress/