Kujdes nga “ofertat peshkuese”, ju rrezikohen kursimet e jetës!

OP/ED

Gazeta Express

18/05/2026 9:33

Shkruan: Arben Malaj

“Në financë, kur blini diçka që nuk ekziston ende fizikisht, ju nuk po blini një aset, po blini një premtim. Dhe historia e tregjeve na ka mësuar se në kohë krizash, premtimet janë aseti i parë që zhvlerësohet dhe zhduket, duke lënë pas vetëm humbjen”. Kështu na qartëson nobelisti Robert J. Shiller2 . Në fushën e financave ekziston një aksiomë e hershme, e cila shërben si vija e parë e mbrojtjes për çdo investitor: “Nëse diçka duket shumë e bukur për të qenë e vërtetë, ajo pothuajse kurrë nuk është e vërtetë”.

Blerja e pronave në letër, apo siç njihet ndryshe në zhargonin e përditshëm, blerja e “ajrit”, është një fenomen kërcënues jo vetëm për individët. Këto oferta joshëse krijojnë një reaksion zinxhir me kosto të rënda individuale, trauma të thella familjare dhe një faturë të rënde për taksapaguesit shqiptarë. Rreziqet strukturore të “Blerjes në Avancë” – Kur një qytetar vendos të investojë në një projekt ndërtimi që nuk ka filluar ende ose që sapo ka hapur gropën e parë, ai ka pamundësinë e çdo individi të thjeshtë për të identifikuar dhe analizuar risqet potenciale, duke rrezikuar humbjen e kursimeve të jetës. Konsumatori pa ekspertizë shndërrohet automatikisht në një kreditues pa interes dhe pa asnjë garanci për ndërtuesin.

Kur kompanitë hyjnë në krizë likuiditeti sepse i kanë nisur projektet pa burimet e mjaftueshme financiare ose edhe për shkeljet e rënda teknologjike, zgjidhja e tyre është shpallja e falimentimit. Në çdo skenar të tillë, blerësit e thjeshtë janë viktimat e para dhe më të dëmtuara. Shkelja e afateve nga ndërtuesi nuk shoqërohet me asnjë penalitet real apo garanci kompensuese për blerësin. Ekziston risku i lartë i shitjes disa herë të së njëjtës pronë nëpërmjet kontratave të ndryshme porosie. Ekziston edhe risku i bllokimit të marrjes në pronësi të shtëpisë, vilës apo truallit për shkak të konflikteve ligjore mes ortakëve apo pronarëve të truallit dhe midis tyre. Eksiton edhe një risk jo vetëm potencial, kur nga zbatimi i ligjit antimafia sjell ngrirjen e menjëhershme të pronës në zhvillim, duke krijuar kosto afatgjata për blerësit që nuk kanë asnjë lidhje me aktivitetet e paligjshme të sipërmarrësit. Edhe kur projekti përfundon, rreziku nuk zhduket. Ka jo pak raste kur çmimet e tregut pësojnë rritje të lartë gjatë fazës së ndërtimit.

Disa kompani abuzuese thyejnë kontratën e parablerjes në mënyrë të njëanshme, u kthejnë qytetarëve parapagimin fillestar pa asnjë dëmshpërblim dhe e rishesin shtëpinë e prenotuar tek blerësit e rinj me çmimin e ri, më të lartë. Kostoja Individuale dhe Trauma Familjare – Shtëpia nuk është thjesht një aset financiar; ajo shpesh blihet me kursimet e një jete të tërë punë, shpesh të siguruara përmes sakrificave të mëdha në emigracion. Kur këto kursime avullojnë brenda natës në gropat financiare të skemave piramidale të ndërtimit, goditja mbi individin është shkatërruese. Kostot psikologjike shkojnë deri në ekstreme – nga depresioni kronik, prishja e marrëdhënieve familjare dhe divorcet, e deri tek aktet ekstreme të vetëflijimit apo vetëgjyqësisë. Fatura e Fshehur mbi Taksapaguesit dhe reduktimin e Ndihmës Sociale – Ekonomia publike na mëson se çdo dështim i madh i tregut privat transferohet herët a vonë si faturë te taksapaguesit.

Nga merren këto para? Ato merren direkt nga Buxheti i Shtetit, pra nga taksat që paguan çdo qytetar që punon me ndershmëri. Çdo qindarkë që rilokohet për viktimat mashtrimeve imobilare, pakëson burimet e financimit për arsim, shëndetësi, kohezion social dhe prioritete të tjera jetike. Shteti gjithashtu mban një përgjegjësi direkte institucionale. Kur qeveria vepron si bashkaksionere në projekte të mëdha apo kur miraton leje ndërtimi masive pa verifikuar kredibilitetin profesional të studimeve gjeologjike, inxhinierike dhe burimeve të financimit të projektit të miratuar, ajo merr përsipër një pjesë të përgjegjësisë morale dhe ligjore për sigurinë e qytetarëve të saj. Si mund të reduktohen këto risqe dhe të parandalohet këto krizat? Siguria e pronësisë duhet të mbizotërojë gjithmonë mbi tundimin e një çmimi të ulët në letër.

Asnjë transfertë jashtë kanaleve bankare: Çdo qindarkë e paguar duhet të kalojë ekskluzivisht nëpërmjet bankave, duke dokumentuar saktë çdo fazë dhe këst të paguar. Kjo siguron dokumentacion të verifikueshëm dhe shërben si provë e patjetërsueshme në çdo proces gjyqësor. Por mos harroni, bëni gjithçka të mos bini pre/viktimë e ofertave joshëse! Proceset ligjore në vendin tonë zgjasin deri në pafundësi. Kostot financiare të proceseve gjyqësore të tejzgjatura janë shumë të rënda. Ndërsa vlera e parave tuaja dhe sikur të fitoni gjyqin, do të jenë zhvleftësuar ndjeshëm. Kërkimi i Garancisë Bankare – Përpara se të firmoset një kontratë sipërmarrjeje, blerësi duhet të kërkojë që projekti të jetë i shoqëruar me një garanci bankare. Kjo garanci siguron që në rast dështimi apo falimentimi të ndërtuesit, banka do të rimbursojë plotësisht vlerën e paguar, duke e zhvendosur rrezikun nga individi drejt institucionit të fuqishëm financiar. Në një treg me risqe të larta, paratë e blerësit duhet të qëndrojnë të ngrira në një llogari bankare escrow dhe t’i kalojnë ndërtuesit vetëm në momentin kur dorëzohet faza e rënë dakord e certifikuar ose akti i pronësisë. Verifikimi Ligjor Paraprak: Asnjë kontratë nuk duhet të firmoset pa asistencën e një avokati të specializuar në të drejtën tregtare. Duhet verifikuar gjendja e kompanisë në regjistrat e përmbarimit, statusi i lejes së ndërtimit dhe pronësia mbi truallin.

Regjistrimi i Menjëhershëm i Kontratës: Kontrata e nënshkruar duhet të regjistrohet menjëherë në organet kompetente (ASHK) për të bllokuar çdo tentativë për shitje të shumëfishta të të njëjtit objekt. Tregu i pasurive të paluajtshme nuk duhet të lejohet të funksionojë si një kazino, ku lojtarët luajnë me fatin dhe djersën e qytetarëve. Është koha që blerësit potencialë të mendohen mirë dhe të ndalojnë së vrapuari pas “ajrit”.

Ndërgjegjësimi individual, i kombinuar me një rregullim të rreptë shtetëror, është e vetmja mënyrë për të mbrojtur jo vetëm financat familjare. Nobelisti në ekonomi Joseph Stiglitz na qartëson se: “Mashtrimi imobiliar nuk është thjesht një humbje private; ai është një taksë e dhunshme mbi besimin publik, pasojat e së cilës i paguan e gjithë shoqëria përmes kostove buxhetore dhe sociale.”3 . Taksat tona duhet të shkojnë për zhvillim dhe përkrahje të të varfërve, e jo për të mbyllur gropat e skemave spekulative.

1 Ish-ministër i Financave dhe ish-ministër i Ekonomisë (1997-2005)

2 Robert J. Shiller, Profesor i Ekonomisë në Universitetin Yale dhe fitues i Çmimit Nobel në Ekonomi (i njohur për studimet mbi fluskat imobiliare).

3 Joseph Stiglitz, Profesor në Universitetin Columbia dhe ish-Ekonomist i Parë i Bankës Botërore.