Eseja e javës/ Llosa: Një festival i filmave të këqij të shkëlqyeshëm  

Arte

Gazeta Express

30/01/2026 15:47

Mario Vargas Llosa (28 mars 1936 – 13 prill 2025), shkrimtar, gazetar dhe politikan peruan. Fitues i Çmimit Novel për Letërsi më 2010

NJË FESTIVAL I FILMAVE TË KËQIJ TË SHKËLQYESHËM  

Nga Maria Vargas Llosa

Një kinema në Paris ka pasur idenë e mençur dhe provokative të organizojë në festival kushtuar filmave të këqij të Luis Buñuelit, atyre që rëndom nuk jepen në filmografitë e regjisorit të madh spanjoll dhe kritikët i shmangin ose i komentojnë fare shkurt, me fjalë të matura dhe dashamirëse. Janë pesë filma, të xhiruar në Meksikë mes viteve 1946 dhe 1953: Gran Casino (1946), El gran calavera (1949), La hija del engaño/Don Quintín el amargado (1951), La ilusión viaja en tranvía (1953) dhe El río y la muerte (1954). Veprat e mirënjohura dhe të admiruara të Buñuelit para dhe pas atyre filmave – me përjashtim të Los olvidados (1950) – që janë, në mënyrë agresive, komercialë dhe që të gjithë i bëjnë, në një masë më të madhe a më të vogël, koncesione të mëdha asaj që reklama kretine e quan shije popullore: ndjeshmëri lotësh, folklor, maçizëm komik, dëlirësi seksuale e përshtatshme për gratë religjioze dhe humor të shpëlarë. 

Regjisori është njëri prej krijuesve më të pafat, ngase ai e ka mundësinë më të vogël të bëjë atë që do që të bëjë. Poetët, piktorët, prozatorët mund të hasin në vështirësi të shpërndajnë punën e tyre nëse kanë guximin të thyejnë kufijtë që shoqëria në të cilën jetojnë ia ka caktuar të vërtetës, pro edhe nëse botuesi refuzon të botojë veprën e tyre, ose galeritë të ekspozojnë pikturat e tyre, ata prapë kanë privilegjin relativ të krijojnë në vetmi, të kufizuar vetëm nga bindjet e tyre dhe mund të ruajnë punën e tyre për kohë më të mira. Censura shoqërore është një pengesë me të cilën ata duhet të përballen në një periudhë më të vonë, posa që poezia, romani ose piktura tashmë është përfunduar. Problemi për kineastin është se paragjykimet, ndalesat, tabutë shoqërore janë barriera me të cilat ai duhet të matet paraprakisht, para se të nisë punën. Derisa narratorit, kur është duke punuar, i duhet të heqë zor vetëm me veten e vet, me neurozat dhe fantazmat e tij, kienasti është i dënuar të harxhojë energjitë e tij mes mundimit të brendshëm dhe po ashtu atij të jashtëm, kundër lakmisë së kompanive, tekave të producentëve dhe aktorëve dhe teknikëve kryeneçë. Vrasim mendjen se si ata si Begmani, a Losey a Buñueli mund të kenë dalë në dritë në kushte të tilla. Në rastin e këtij të fundit dhe pasi që t’i kemi hedhur një sy festivalit të filmave të këqij të shkëlqyer, të shfaqur në Studio 43, është e mundshme të përgjigjemi: falë një dinakërie të pashoqe si gjenia e tij. 

Para se të strehohej në Meksikë, pas katastrofës së Republikës së Spanjës, Buñueli kishte realizuar tri kryevepra (Un Chien andalou, 1928; L‘Age d’or, 1930; Las Hurdes, 1932), por fare pak veta ishin të vetëdijshëm për këtë dhe I mërguari i panjohur ende nuk mund të impononte kushtet e tij. E marr me mend se ai ishte asokohe një krijues ‘i pastër’, i papërgatitur të bënte kompromise në zonën e vokacionit të tij dhe kjo do të mund të shpjegonte periudhën e gjatë prej pesëmbëdhjetë vjetësh që ai e kishte kaluar pa xhiruar asnjë film. Mandej, befas, ai nxjerr filmin Gran Casino, një super-produksion meksikan me një gjysmë duzine përbindshash të shenjtë, Libertad Lamarque, Jorge Negrete, Meche Barba etj., një apoteozë e vërtetë e vulgaritetit dhe shijës së keqe. A mos artisti i pathyeshëm më në fund kishte ndarë mendjen të bënte kompromise? Jo, ai kishte zënë të vinte në praktikë një strategji të çuditshme dhe njëmend të rrezikshme, të cilën do ta përsoste dy vjet më pas me filmin El gran Calavera, një tjetër vepër që I kishte arritur majat e sentimetalizmit të pastër. 

Kjo strategji, që në fillim mund të ketë qenë e pavërejtshme, por që duket flagrante kur tash shohim ‘filmat e këqij’ të Buñuelit njërin pas tjetrit, konsiston në mostërheqjen nga temat dhe përbërësit më të këqij të kinemasë sentimentale dhe vulgare, por më tepër në përdorimin e tyre të përnjëhershëm, vendosmërisht, në aso dozash të bollshme dhe në një përzierje të tillë të çmendur saqë ai arrin të bëjë një kapërcim cilësor të vërtetë, humori bëhet i hidhët dhe dhimbja pafundësisht komike. Gjithçka varet, natyrisht, nga lentet me anë të të cilave i shikojmë ata filma. Mbaj mend kur kam parë El Río y la muerte para dhjetë vjetësh në një kinema në Lima dhe audienca në Marsano ndoqi vrasjet e pafundme mes Angianosit dhe Menchacasit me interesim serioz. Morëm atë për të cilën kishim shkuar: një dramë të vërtetë meksikane me gjuajtje pisolete, tekillë, dashuri tragjike dhe valle popullore. Ndërsa atë natë në Studio 43, një audiencë e përbërë kryesisht prej studentësh, qeshën derisa iu dolën lotët gjatë gjithë filmit dhe e duartrokitën në shumë raste: në atë priftin tradhtar pistolier njohën mbarë antiklerikizmin e Buñuelit; në leksionin prej hipokriti të doktorit paralitik mbi ‘dobitë e shekncës’ mund të dëgjonin moralistin sarkastik. Por ajo çka është e jashtëzakonshme është se që të dy palët e publikut kishin të drejtë dhe se El Rio y la muerte është njëherësh një melodramë e patëmetë dhe një dëshmi e pangatërrueshme e tikeve të shumëfishta, obsesioneve dhe paturpësisë së shpirtit thelbësisht jokonformist të Buñuelit. 

E bukura e këtyre filmave gjendet në dyfishësinë e tyre të shkathët, në statusin e tyre hermafrodit ambigjen. Lypset një talent special për të nxjerrë në shesh këtë lloj të arriture, një zotësi e jashtëzakonshme për simulim artistik. Është një orvatje, asgjë më pak, për të kënaqur si Zotin ashtu edhe djallin, për të kënaqur çdonjërin. Në shumicën e rasteve, ata që i futen këtij shtegu të zorshëm zakonisht marrin në thua dhe nuk ngrihem më kurrë në këmbë. Ka regjisorë të pafund të degraduar nga Hollywoodi dhe këtu në Francë një regjisor i talentuar, Claude Chabrol, sapo ka bërë harakiri. I zemëruar nga përbuzja me të cilën e kishin trajtuar projektin e tij producentët, ai kishte vendosur të xhironte filma ‘aksion’ për masën e gjerë. Më I fundmi quhet Le Tigre se parfume à la Dynamite (1965) dhe është një koktej i tmerrshëm i ekzotizmit, dhunës dhe komedisë. Në këtë film nuk ka asgjë që të na e kujtojë stërhollimin dekadent elegant të Le Beau Serge, as nuk është një triller i mirë, ngase nuk iu nënshtrohet rregullave strikte të gjinisë që kërkon që të mbahet suspanca, imazhet efektive, amoraliteti flobertian dhe të mos ketë asnjë gjurmë intelektuailzmi. Për të bërë një film të keq të mirë duhet të respektosh ligjet dhe të bësh një film të keq që është po ashtu i mirë.

La Ilusión viaja en tranvía është historia e Cairelesit dhe Tarrajasit, dy punëtorë të rinj të një kompanie transporti, të cilat janë të dëshpëruar ngase kompania ka vendosur të heqë nga përdorimi xhelapin e vjetër që ata e kanë vozitur me vite të tëra. Pas disa orësh të përvajshme duke pirë, që të dy ndajnë mendjen t’i japin lamtumirën tramvajit të vjetër duke e nxjerrë përreth qytetit për herë të fundit. Gjatë rrugës ndodhin episode të ndyrshme, kryesisht komike, por po ashtu edhe sentimentale dhe dramatike. Parë me sytë ‘realistë’, filmi është dëng me qëllime të mira shoqërore, në përshkrimin që i bën jetës së njerëzve të rëndomtë të Meksikës dhe humori është i thjeshtë, respektues dhe njëmend i zakonshëm. Sidoqoftë, me një çikëz mosbesim dhe duke përqendruar vëmendjen te detajet dhe jo te thelbi i tregimit, në mënyrën se si rrëfehet historia dhe jo te historia në vetvete, spektatori mund të shijojë një film surrealist ku të gjitha aspektet e realitetit përshkruhen në një mënyrë onirike të mrekullueshme. Që të dy leximet janë të mundshme dhe valide dhe virtyti më i lartë i filmit është ky ambiguitet. 

Paris, janar 1966

/Mario Vargas Llosa, ‘Making Waves: Essays’, Farrar, Straus and Giroux, 1997

/Përkthimi Gazeta Express