Universi letrar i Ndue Ukajt: Ndërgjegjja në kohë krizash

Arte

Gazeta Express

19/04/2026 12:58

Granit Zela

Proza e shkurtër e Ndue Ukaj ndërtohet mbi një tension të vazhdueshëm midis historisë dhe ndërgjegjes, midis mitit dhe përvojës individuale, midis pushtetit dhe njeriut. Dy vëllimet e tij me tregime, “Mbretëria e ëndrrave” (Onufri 2021) dhe “Shtegu i të verbërve” (2024), dëshmojnë një projekt të qartë estetik: krijimin e një universi alegorik ku njeriu vihet përballë vetes, kujtesës dhe iluzioneve të tij. Në këtë univers, rrëfimi është një akt reflektimi filozofik dhe moral. Që në tregimet e para, të vëllimit “Mbretëria e ëndrrave” (2021) Ukaj vendos në qendër figurën e njeriut të pushtetit, të cilin e çmonton përmes një dramatike të brendshme. Në tregimin “Ëndrra e Perandorit”, pushteti përballet me kufirin e tij më të madh: ndërgjegjen. Një ëndërr e vetme mjafton për ta rrëzuar perandorin nga maja e lavdisë në humnerën e ankthit. Ai nuk mposhtet nga kundërshtarët, por nga një vizion i brendshëm që e zhvesh nga iluzioni i madhështisë. “Unë s’mund të bëj asgjë. Më vrau një ëndërr” – kjo fjali sintetizon thelbin e poetikës së Ukajt: njeriu është i pambrojtur përballë vetes. Motivi i njeriut të pushtetit rishfaqet në tregime si “Pasqyra e një gjenerali”, ku pasqyra shndërrohet në simbol të së vërtetës së fshehur. Gjenerali nuk rrëzohet nga armiku, por nga përballja me plagën e vet morale. Ukaj përdor këtu një intertekst të fuqishëm biblik – episodin e Tomës dhe Krishtit – për të theksuar se njohja e së vërtetës kërkon prekjen e plagës. Në këtë mënyrë, proza e tij fiton një dimension universal, duke e vendosur dramën individuale në një horizont të përjetshëm etik. Në tregime të tjera, si “Shpërfillja e një udhëheqësi”, shfaqet një kritikë e mprehtë ndaj pushtetit si spektakël. Ndërtimi i një truporeje gjigante për të tërhequr vëmendjen e popullit është një metaforë e qartë e manipulimit përmes simboleve. Ukaj e sheh artin si të rrezikuar nga instrumentalizimi politik, duke krijuar një kontrast domethënës me figurën e artistit që mbetet në ndërgjegjen e njerëzve, përtej pushtetit. Një nga linjat më të rëndësishme të kësaj proze është raporti midis individit dhe turmës. Në tregimin “Shtegu i të verbërve”, “Shtegu i të verbërve” (Onufri 2024), kjo marrëdhënie merr trajtë alegorike: një turmë ndjek një prijës të rremë drejt një parajse të rreme, për të zbuluar në fund zbrazëtinë e besimit të verbër. Kjo është një nga figurat më të fuqishme të Ukajt për të përshkruar mekanizmat e manipulimit dhe nevojën e njeriut për të besuar, edhe kur besimi e çon drejt humbjes. Në këtë kuptim, proza e Ukajt ngre pyetje mbi përgjegjësinë individuale, mbi lirinë dhe mbi rrezikun e dorëzimit ndaj kolektives. “Njeriu gjithmonë do të ekzistojë në histori për të treguar se njeriu vërtet ekziston” – kjo ide, e artikuluar në tregimin “Konsumatorët”, përbën një lloj aksiome të gjithë veprës së tij. Një dimension tjetër thelbësor është ai i kujtesës dhe historisë. Ukaj ndërton një rrjet të dendur referencash që shtrihen nga Bibla te mitologjia dhe historia botërore. Figura si Kaini dhe Abeli, Krishti, Pilati, Babeli, apo edhe Gjergj Kastrioti, rikthehen si imazhe që ndriçojnë të tashmen. Në tregimin “Kalendar festash”, historia universale dhe historia personale përplasen, duke krijuar një ndjesi të fortë relativizimi: ngjarjet e mëdha të njerëzimit dhe ato të vogla të individit bashkëjetojnë në një tension të pazgjidhshëm. Në këtë plan, Ukaj ndërton një poetikë të “ngjarjeve të mëdha dhe të vogla”, ku drama intime shpesh ka më shumë peshë se historia kolektive. Kjo shihet qartë në tregimin ku një moment i vogël personal – dëshira për t’u parë nga një vajzë – përplaset me ritualet ideologjike të kohës, duke zbuluar një konflikt të thellë midis kalendarit individual dhe atij shoqëror. Një tjetër bosht i rëndësishëm është arti si strehë dhe si provë. Në tregime si “Pikëllimi i artistit”, krijuesi përballet me kompromisin dhe me humbjen e së bukurës. Shitja e një pikture të dashur nuk është thjesht një akt ekonomik, por një plagë shpirtërore që e gërryen artistin nga brenda. Ukaj e sheh artin si një hapësirë sakrifice, ku vlera e vërtetë kërkon një çmim të lartë. Në vëllimin “Shtegu i të verbërve”, kjo botë zgjeron dimensionin e saj historik dhe ekzistencial, duke u përqendruar më fort në përvojën e Kosovës para dhe pas luftës. Tregime si “Njeriu që fjeti me dritë ndezur” apo “Kufijtë” sjellin traumën e dhunës, të përndjekjes dhe të emigrimit. Personazhet e Ukajt jetojnë në një kohë të dyfishtë: në kohën e ngjarjes dhe në kohën e kujtesës, ku trauma vazhdon të jetojë si një dritë e ndezur në errësirë. Në këtë kontekst, liria shfaqet si një problem kompleks. Pas luftës, ajo nuk është më një ideal kolektiv, por një kërkim individual: “Po unë doja liri edhe për vete” . Ky kalim nga liria kolektive te ajo personale përbën një nga temat më të rëndësishme të Ukajt dhe një reflektim të thellë mbi realitetin bashkëkohor. Proza e Ukajt karakterizohet nga një ndërthurje e rrëfimit me eseizmin. Narratori shpesh është një mendimtar që ndërpret rrëfimin për të reflektuar mbi kuptimin e jetës, historisë dhe artit. Kjo e afron prozën e tij me traditën e tregimit filozofik, ku ngjarja është vetëm një pretekst për meditim. Në këtë linjë interpretimi, proza e shkurtër e Ukajt fiton një kuptim më të plotë kur vihet në raport me prozën e tij të gjatë, veçanërisht me romanin “Dritarja e Marin Shkrelit” (Onufri 2023). Një nga tiparet më të dukshme që kalon nga proza e shkurtër në roman është përqendrimi te individi si bartës i përvojës historike. Në tregime, perandori, gjenerali apo artisti janë figura të ndërgjegjes; në roman, kjo figurë mishërohet te Marin Shkrelit, një protagonist i ndërtuar si vëzhgues, përjetues, mendimtar dhe njëkohësisht si veprues. Ky kompleksitet i personazhit është një zgjerim i asaj që në tregime shfaqet si moment epifanik: në roman, epifania shndërrohet në proces të gjatë vetëdijeje. Një tjetër element që rishfaqet është ndërthurja e kohëve – e kaluara dhe e tashmja. Si në tregimet ku historia universale dhe personale përplasen, ashtu edhe në roman rrëfimi lëviz midis luftës, pasluftës dhe së tashmes, duke u endur në kohë dhe në kujtesë . Kjo strukturë i jep prozës së Ukajt një dimension refleksiv, ku e tashmja nuk kuptohet pa të kaluarën, përvoja e luftës dhe trauma kolektive përkthehen në përjetim individual. Kjo është e njëjta logjikë që vepron në tregimet e Ukajt: historia nuk rrëfehet si kronikë, por si përvojë e brendshme, si plagë shpirtërore. Motivet themelore të tregimeve – pushteti, liria, trauma, kujtesa, dashuria – rishfaqen në roman me një shtrirje më të gjerë. Dashuria, për shembull, që në tregime shfaqet si një ndjesi shpëtuese dhe si kundërpeshë ndaj dhunës, në roman bëhet boshti emocional i rrëfimit: marrëdhënia e Marinit me Donikën është një formë rezistence ndaj shkatërrimit të botës nga lufta. Po kështu, tema e lirisë – e trajtuar në tregime si dilemë etike – në roman merr përmasa ekzistenciale dhe historike. Një element tjetër i rëndësishëm stilistik është ndërthurja e rrëfimit me përsiatjen. Në tregime, narratori shpesh ndalet për të reflektuar mbi kuptimin e jetës; në roman, kjo shfaqet përmes ndërthurjes së rrëfimit objektiv me atë subjektiv, përmes letrave dhe monologëve të brendshëm të protagonistit . Kjo krijon një teksturë të dyfishtë narrative, ku rrëfimi dhe mendimi bashkëjetojnë. Edhe gjuha dhe stili mbeten në thelb të njëjta: një gjuhë e kthjellët, e pasur, por pa teprime retorike, që synon më shumë fuqinë e mendimit sesa ornamentin stilistik. Proza e shkurtër e Ndue Ukajt mund të lexohet si një hartë e ndërgjegjes njerëzore në kohë krizash. Ajo është një letërsi që nuk kënaqet me përshkrimin e realitetit, por kërkon ta deshifrojë atë përmes simbolit, alegorisë dhe reflektimit. Në këtë univers, njeriu është gjithmonë në udhëkryq: midis dritës dhe errësirës, midis lirisë dhe nënshtrimit, midis kujtesës dhe harresës. Nga ana tjetër, proza e gjatë e Ukajt ruan të njëjtat struktura themelore – alegorinë, reflektimin, ndërthurjen e historisë me ndërgjegjen – duke i zhvilluar ato në një formë më të gjerë narrative. Në tërësi, krijimtaria e Ndue Ukajt përbën një sistem të unifikuar letrar. Është një letërsi që lëviz nga simboli te historia, nga ëndrra te trauma, nga individi te kolektivja – për të na kujtuar se drama më e madhe, pavarësisht kohës dhe formës, ndodh gjithmonë brenda njeriut.