Nga “vjedhja e rërës” te foshnjat në hapësirë: Risitë dhe trendet globale që pritet të formësojnë vitin 2026

AutoTech

Gazeta Express

05/01/2026 23:01

Nga ngritja e robotëve humanoidë te bota e çuditshme e “të dashurave” me inteligjencë artificiale, viti 2025 ishte i mbushur me shpikje të pazakonta dhe zhvillime transformuese.

Tani, ekspertët e fondacionit kërkimor Nesta kanë publikuar parashikimet e tyre mbi risitë dhe trendet globale që pritet të ndikojnë botën në vitin 2026.

Këto zhvillime variojnë nga kostoja marramendëse e “vjedhjes së rërës” në shkallë globale, deri te pasojat reale dhe ligjore të lindjes së foshnjave në hapësirë. Studiuesit paralajmërojnë se disa prej këtyre teknologjive të reja – si përdorimi i inteligjencës artificiale në qeverisje – mund ta riformësojnë rrënjësisht mënyrën se si funksionon shoqëria.

Të tjera risi, si teknologjitë kundër gropave në rrugë apo linjat e autobusëve të personalizuar, kanë potencialin ta bëjnë jetën e përditshme më të lehtë dhe më komode.

Ndërkohë, më afër nesh, interesi i kompanive teknologjike për të futur reklama brenda shtëpive tona ngre pikëpyetje serioze për privatësinë dhe mbrojtjen e të dhënave personale.

Laurie Smith, drejtues i programit “Mission Discovery” në Nesta, shprehet:

“Nëse viti 2026 do të jetë i ngjashëm me të kaluarin, ai do të jetë plot zhvillime – si të zakonshme, ashtu edhe të jashtëzakonshme. Këto mund të sjellin ndryshime të thella në jetën tonë të përditshme dhe mënyra të reja të të menduarit.”

Foshnjat në hapësirë dhe dilemat e reja njerëzore

Një nga trendet më të mëdha teknologjike të viteve të fundit ka qenë përshpejtimi i garës së re hapësinore. SHBA-ja dhe Kina, si edhe miliarderët rivalë Elon Musk dhe Jeff Bezos, kanë intensifikuar përpjekjet për krijimin e një pranie të përhershme njerëzore në Hënë dhe më tej.

Por Nesta paralajmëron se viti 2026 mund të jetë momenti kur njerëzimi duhet të fillojë seriozisht të mendojë për një skenar të ri: çfarë ndodh nëse një fëmijë lind në hapësirë?

Vitin e kaluar, studiues nga Universiteti i Kiotos treguan se qelizat vezë dhe spermatozoidet e minjve mund të mbijetojnë në hapësirë dhe të prodhojnë pasardhës të shëndetshëm. Ndërkohë, kompania holandeze Spaceborn United dërgoi në orbitë laboratorin e parë miniaturë për fertilizim in vitro (IVF) dhe zhvillim embrional.

Megjithatë, rreziqet janë reale: graviteti i ulët dhe rrezatimi i lartë mund të shkaktojnë probleme serioze zhvillimore për foshnjat e lindura në hapësirë. Po aq problematike është edhe çështja ligjore e shtetësisë – hapësira nuk i përket asnjë shteti, çka do të thotë se një fëmijë i lindur atje rrezikon të mbetet pa shtetësi, në mungesë të një kuadri të ri ligjor ndërkombëtar.

“Para se njerëzit të mendojnë për të jetuar në hapësirë, duhet të kuptojmë të gjitha pasojat – ndoshta një ditë edhe pasojat e lindjes atje,” thotë Smith.

“Ari i padukshëm”: kriza globale e rërës

Një shqetësim më tokësor, por po aq serioz për vitin 2026, është rritja alarmante e vjedhjes së rërës. Edhe pse duket një material i parëndësishëm, rëra është përbërësi kryesor i ndërtimit modern – nga betoni te çipat e silikonit në telefonat inteligjentë.

Si pasojë, rëra është burimi i dytë më i konsumuar në planet, duke krijuar një treg të zi gjigant për nxjerrjen ilegale të saj. Studiuesit vlerësojnë se tregu global i rërës së paligjshme kap vlerën nga 200 deri në 350 miliardë dollarë në vit.

Në Indonezi, policia zbuloi një operacion ilegal në Parkun Kombëtar të Malit Merapi që kishte gjeneruar rreth 134 milionë dollarë për dy vjet. Në Vietnam, rreth 15.5 milionë metra kub rërë mendohet se nxirren ilegalisht çdo vit nga delta e Mekongut.

Në mbarë botën, nxjerrja e pakontrolluar e rërës ka rritur rrezikun e përmbytjeve, ka destabilizuar lumenj të mëdhenj dhe ka ushqyer krimin e organizuar. Nesta paralajmëron se, pa masa urgjente, situata do të përkeqësohet edhe më shumë në 2026.

Inteligjenca artificiale në qeverisje dhe reklamat në shtëpi

Pas një viti të dominuar nga përhapja e shpejtë e AI-së, viti 2026 pritet të shënojë përfshirjen e saj edhe më të thellë në pushtet dhe administratë. Nesta paralajmëron se inteligjenca artificiale mund të marrë role gjithnjë e më të rëndësishme në qeveri.

Si shembull përmendet Shqipëria, ku u emërua ministrja e parë në botë me inteligjencë artificiale, e quajtur Diella. Edhe pse AI mund të rrisë efikasitetin, kritikët druhen se zëvendësimi i vendimmarrësve njerëzorë me algoritme mund të ulë llogaridhënien demokratike.

Një tjetër zhvillim shqetësues është futja e reklamave në hapësirat private. Samsung ka njoftuar se do të shfaqë reklama në disa modele frigoriferësh dhe synon t’i vendosë ato “në çdo ekran të shtëpisë së lidhur”. Sipas Nesta-s, kjo rrezikon ta kthejë shtëpinë në një zonë komerciale.

Risi që mund ta përmirësojnë jetën

Jo të gjitha trendet e 2026-s janë problematike. “Sindikatat e të dhënave” mund t’u japin individëve kontroll kolektiv mbi informacionin e tyre personal. Teknologjitë e navigimit kuantik mund ta bëjnë transportin ajror dhe detar më të sigurt.

Në Britani, materiale të reja si grafeni premtojnë rrugë më rezistente ndaj nxehtësisë dhe dëmtimeve, ndërsa robotë riparues tashmë po testohen për të mbyllur çarjet sapo shfaqen.

Po ashtu, modelet e transportit publik të personalizuar – si sistemi “Dingzhi” në Shangai, ku qytetarët propozojnë linja autobusi sipas kërkesës – mund të revolucionarizojnë lëvizjen urbane edhe në Evropë.

A do të lindin njerëz në Hënë?

Sipas profesorit Bernard Foing, një nga figurat kryesore të projektit evropian “Moon Village”, fëmijët mund të lindin në Hënë “brenda disa dekadash”. Ai parashikon një koloni fillestare deri në vitin 2030 dhe familje të plota deri në vitin 2050.

Burime si bazalti për printim 3D, heliumi-3 për energji bërthamore dhe uji i ngrirë në polet hënore mund ta bëjnë këtë vizion realitet.

Viti 2026, sipas ekspertëve, nuk do të jetë thjesht një vit teknologjik – por një pikë kthese për mënyrën se si njerëzimi e koncepton të ardhmen e tij, në Tokë dhe përtej saj. /GazetaExpress/