Zbulim i jashtëzakonshëm hapësinor: Shkencëtarët gjejnë atmosferë në planetin e zjarrtë 1,800°C

Mistere

Gazeta Express

13/01/2026 19:43

Duke përdorur Teleskopin Hapësinor James Webb, shkencëtarët britanikë kanë zbuluar një atmosferë në një planet të zjarrtë, 280 vite dritë larg, në periferi të Rrugës së Qumështit.

Planeti, i njohur si TOI-561 b, një “super-Tokë” jashtëzakonisht i nxehtë, duket i mbuluar nga një shtresë e trashë gazesh mbi një oqean global magme, me temperatura ditore që arrijnë 1,800°C.

Megjithatë, shkencëtarët janë të emocionuar pasi këto zbulime shpjegojnë dendësinë e pazakontë të ulët të planetit – duke sfiduar mendimin e zakonshëm që planetet relativisht të vegjël, shumë afër yjeve të tyre, nuk mund të mbajnë atmosfera.

Johanna Teske, shkencëtare kryesore në Carnegie Science Earth and Planets Laboratory dhe autore e studimit, tha:

“Çfarë e veçon vërtet këtë planet është dendësia e tij anormale. Ai është më pak i dendur nga sa do të pritej nëse do të kishte një përbërje si e Tokës.”

TOI-561 b bën orbitë rreth një ylli shumë të vjetër dhe të varfër me hekur – dy herë më i vjetër se Dielli ynë – në një zonë të Rrugës së Qumështit të njohur si disku i trashë. Kjo tregon se planeti ka formuar në një mjedis kimik shumë të ndryshëm nga planetet e sistemit tonë diellor. Përbërja e tij mund të përfaqësojë planetet që janë formuar kur universi ishte relativisht i ri.

Me një rreze 1.4 herë më të madhe se Toka, TOI-561 b i përket klasës së rrallë të objekteve të njohura si planete me periudhë shumë të shkurtër. Megjithëse ylli pritës është vetëm pak më i vogël dhe më i ftohtë se Dielli, TOI-561 b orbitohet shumë afër tij – më pak se një milion milje, ose një të dyzetën e distancës midis Merkurit dhe Diellit.

Shkencëtarët dyshuan se planeti mund të jetë i rrethuar nga një atmosferë e trashë, e cila e bën të duket më i madh se sa është në të vërtetë. Planetet e vegjël që kanë kaluar miliarda vjet nën rrezatimin e fortë yjor zakonisht nuk priten të kenë atmosfera, por disa tregojnë shenja se nuk janë thjesht shkëmb ose lavë.

Duke përdorur NIRSpec të Webb-it (Spektrografi afër-infrakuq), studiuesit matën temperaturën ditore të planetit bazuar në ndriçimin e tij afër-infrakuq, duke testuar hipotezën që TOI-561 b ka një atmosferë. Teknikë e ngjashme është përdorur edhe për të kërkuar atmosfera në sistemin TRAPPIST-1 dhe planetë të tjerë shkëmborë.

Nëse TOI-561 b do të ishte thjesht shkëmb pa atmosferë për të shpërndarë nxehtësinë drejt anës së natës, temperatura ditore do të duhej të arrinte 2,700°C. Por matjet tregojnë se dita e planetit është më afër 1,800°C – ende jashtëzakonisht e nxehtë, por dukshëm më e ftohtë se sa pritej.

Për të shpjeguar këto rezultate, ekipi konsideroi nëse oqeani i magmës mund të shpërndante pak nxehtësi, por pa një atmosferë, ana e natës do të ishte e ngurtë, duke kufizuar rrjedhjen e nxehtësisë. Një shtresë e hollë avulli shkëmbor mbi oqeanin e magmës mund të ekzistojë, por vetëm ajo nuk do të kishte efekt ftohës kaq të madh sa ai i vërejtur.

Në artikullin e publikuar në The Astrophysical Journal Letters, studiuesit thonë se këto rezultate ndihmojnë në shpjegimin e dendësisë së ulët të planetit, duke sfiduar idenë e zakonshme se planetet e vegjël shumë afër yjeve nuk mund të mbajnë atmosfera.

Anjali Piette, bashkautore nga Universiteti i Birmingham, shtoi:

“Ne me të vërtetë kemi nevojë për një atmosferë të trashë e të pasur me lëndë të lehta për të shpjeguar të gjitha vëzhgimet. Erërat e forta do të ftohnin ditën duke transportuar nxehtësinë drejt anës së natës. Gazrat si avulli i ujit do të absorbonin disa gjatësi vale afër-infrakuq që lëshon sipërfaqja, duke bërë që planeti të duket më i ftohtë.”

Një shpjegim tjetër për dendësinë e ulët mund të jetë një bërthamë hekuri relativisht e vogël dhe një mantel shkëmbor, më pak i dendur se shkëmbi brenda Tokës.

Megjithëse vëzhgimet e Webb-it japin prova të forta për një atmosferë të tillë, mbetet pyetja: si mund një planet i vogël, i ekspozuar ndaj rrezatimit kaq intensiv, të mbajë ndonjë atmosferë, dhe madje një kaq të konsiderueshme?

Tim Lichtenberg, bashkautor nga Universiteti i Groningen, Holandë, tha:

“Ne mendojmë se ekziston një ekuilibër midis oqeanit të magmës dhe atmosferës.” /GazetaExpress/