Zanele Muholi: Arti si zë kundër diskriminimit

Arte

Gazeta Express

13/03/2026 21:01

Fotografja dhe artistja vizuale nga Afrika e Jugut Zanele Muholi është shpallur fituese e çmimit prestigjioz Hasselblad Award për vitin 2026, një nga vlerësimet më të rëndësishme në botë për fotografinë artistike.

Muholi, e cila identifikohet si person jo-binar, bashkohet kështu me një listë të gjatë emrash të mëdhenj të fotografisë si Carrie Mae Weems, Hiroshi Sugimoto, Wolfgang Tillmans, Sophie Calle, si dhe pionierët historikë Henri Cartier-Bresson dhe Ansel Adams.

Megjithatë, artistja thotë se këtë çmim nuk e sheh si një fitore personale. Për të, ai është një njohje për komunitetet e nën-përfaqësuara, veçanërisht për komunitetin Black LGBTQIA+ në Afrikë. Sipas saj, suksesi i saj është i lidhur ngushtë me njerëzit dhe komunitetin që e kanë mbështetur gjatë gjithë jetës.

Një fëmijëri në kohën e Apartheidit

Muholi ka lindur në vitin 1972 në lagjen Umlazi pranë qytetit Durban, në provincën KwaZulu-Natal, gjatë një prej periudhave më të dhunshme të sistemit racist të Apartheid.

Ajo kujton qartë ndarjen racore të asaj kohe. Nëna e saj punonte si punonjëse shtëpiake për një familje të bardhë dhe shpesh qëndronte larg shtëpisë për periudha të gjata.

“Mbaj mend pishinat në shtëpitë ku punonte nëna ime – pishina ku unë nuk mund të notoja,” kujton Muholi. “Ajo më thoshte të mos afrohesha, sepse mund të kishte probleme me punëdhënësit e saj.”

Ajo kujton gjithashtu plazhet e ndara sipas racës, qentë e trajnuar për të sulmuar njerëzit me ngjyrë dhe sistemin diskriminues të arsimit për popullsinë e zezë.

Arti si mision

Për afro tre dekada, Muholi ka përdorur fotografinë për të dokumentuar jetën dhe identitetin e komuniteteve queer në Afrikën e Jugut. Një nga projektet e saj më të njohura është seria fotografike Faces and Phases, e cila portretizon anëtarë të komunitetit LGBTQ+ dhe rolin e tyre në shoqëri.

Sipas saj, fotografia nuk duhet të shtrembërojë realitetin, siç ndodhte shpesh në imazhet koloniale të Afrikës. Për këtë arsye, ajo përpiqet të paraqesë subjektet e saj me dinjitet dhe bukuri, duke u dhënë gjithmonë identitet dhe emër.

Portrete që sfidojnë stereotipet

Një tjetër seri e njohur e saj është Somnyama Ngonyama, që në gjuhën isiZulu do të thotë “Përshëndetje Luanesha e Errët”. Në këto autoportrete, Muholi shfaqet me veshje dhe objekte të pazakonta – nga kapëse rrobash te goma biçikletash – për të sfiduar konceptet tradicionale të bukurisë dhe modës.

Ajo shpjegon se ajo që konsiderohet modë në Perëndim mund të jetë në fakt pjesë e ritualeve dhe traditave të kulturave afrikane.

Përballë sfidave dhe urrejtjes

Në vitin 2012, shtëpia e saj në Cape Town u grabit dhe më shumë se 20 disqe të forta me punën e saj artistike u vodhën. Grabitesit lanë pas pajisje të shtrenjta, gjë që e bëri artisten të dyshojë për një motiv homofobik.

Megjithatë, Muholi nuk u dorëzua. Ajo vazhdoi të krijojë dhe të dokumentojë historitë e komunitetit të saj, duke e parë fotografinë si një mjet për të luftuar padrejtësitë.

“Fotografia është një përgjegjësi,” thotë ajo. “Është mënyra për të ndryshuar gjithçka që është e padrejtë ndaj trupave dhe identitetit tonë.”

Punimet e Zanele Muholi do të ekspozohen në Hasselblad Center nga 10 tetori, si pjesë e ekspozitës që shoqëron çmimin Hasselblad Award 2026. /GazetaExpress/