Vrima e zezë zgjohet pas 100 milionë vitesh heshtjeje – dhe shpërthen si një “vullkan kozmik”

Mistere

Gazeta Express

16/01/2026 19:20

Astronomët kanë kapur momentin spektakolar kur një vrimë e zezë supermasive “rilindi” pas rreth 100 milionë vitesh qetësie, duke shpërthyer me një forcë që mund të rimodelojë të gjithë galaktikën ku ndodhet.

Pamjet mbresëlënëse tregojnë vrimën e zezë duke u sjellë si një “vullkan kozmik”, duke nxjerrë sasi kolosale plazme të mbinxehur. Këto shpërthime janë aq të fuqishme sa ndikojnë drejtpërdrejt në strukturën e galaktikës pritëse.

Edhe pse pothuajse çdo galaktikë ka në qendër një vrimë të zezë supermasive, vetëm pak prej tyre prodhojnë shpërthime kaq spektakolare. Rrymat e plazmës të vëzhguara në këtë rast shtrihen në gati një milion vite dritë – afro dhjetë herë më të gjera se vetë Rruga e Qumështit.

Drejtuesja e studimit, Dr. Shobha Kumari nga Kolegji “Midnapore City” në Indi, shprehet: “Është si të shohësh një vullkan kozmik që shpërthen sërish pas një periudhe shumë të gjatë qetësie.”

Sipas studiuesve, imazhet radio nuk janë vetëm vizualisht mbresëlënëse, por zbulojnë edhe dhunën e fshehur të një “lufte kaotike” në zemër të galaktikës. Vrima e zezë, e quajtur J1007+3540, ndodhet në një grumbull galaktikash jashtëzakonisht të madh, të mbushur me gaz ekstremisht të nxehtë.

Kjo krijon një përplasje të vazhdueshme mes fuqisë shpërthyese të vrimës së zezë dhe presionit dërrmues të mjedisit përreth. Vrimave të zeza supermasive u atribuohet origjina nga bërthamat ultra të dendura të yjeve të vdekur, me masa deri në miliona herë më të mëdha se ajo e Diellit. Forca e tyre gravitacionale është aq e madhe, sa as drita nuk mund t’i shpëtojë kufirit të njohur si “horizonti i ngjarjeve”.

Në shumicën e galaktikave, këto vrima të zeza janë relativisht të qëndrueshme, me materien përreth që rrotullohet në distancë të sigurt. Por herë pas here, ato fillojnë të “ushqehen” me re gazi nga qendra galaktike dhe bëhen aktive.

Teksa materia spiralon drejt horizontit të ngjarjeve, ajo përshpejtohet jashtëzakonisht shumë dhe nxehet nga fërkimi në temperatura ekstreme. Në një moment, këto forca bëhen aq të fuqishme sa vrima e zezë fillon të lëshojë rryma plazme të mbinxehur në hapësirë, duke prodhuar shpërthime rrezatimi elektromagnetik. Një pjesë e madhe e materies që bie drejt vrimës së zezë hidhet sërish jashtë – arsyeja pse astronomët i quajnë ndonjëherë vrimat e zeza “ngrënës të çrregullt”.

Në studimin e publikuar në revistën shkencore Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, ekipi përdori rrjetin evropian LOFAR dhe teleskopin radio të përmirësuar uGMRT në Indi për të vëzhguar emetimet radio të J1007+3540. Pamjet zbuluan një rrymë të brendshme, kompakte dhe shumë të ndritshme plazme të magnetizuar – shenjë e qartë e zgjimit të fundit të vrimës së zezë.

Studiuesit konstatuan gjithashtu se presionet ekstreme në qendër të grumbullit galaktik po deformonin ndjeshëm këto rryma. Ndërsa shtyhen jashtë, ato përkulen, shtrydhen dhe shtrembërohen nga mjedisi përreth. Lobi verior i rrymës, për shembull, duket i shtypur dhe i shtyrë anash nga gazrat e nxehtë.

Vëzhgimet nuk zbuluan vetëm shpërthimin aktual. Ashtu si vullkanet në Tokë, edhe kjo vrimë e zezë ka një histori të gjatë dhe të dhunshme shpërthimesh. Përreth rrymës së re, astronomët identifikuan një “kokonë” plazme më të vjetër dhe të zbehur – mbetje nga shpërthime të mëparshme, të deformuara nga mjedisi armiqësor.

“Ky shtresëzim dramatik i rrymave të reja brenda lobeve të vjetra të shteruara është shenja tipike e një bërthame galaktike aktive episodike,” shpjegon Dr. Kumari, “një galaktikë ku ‘motori’ qendror ndizet dhe fiket përgjatë shkallëve kohore kozmike.”

Në galaktikën tonë, vrima e zezë supermasive në qendër – Sagittarius A* – është aktualisht në gjendje qetësie. Megjithatë, shkencëtarët besojnë se edhe ajo mund të përjetojë një shpërthim të ngjashëm në të ardhmen.

Nëse kjo do të ndodhte, Sagittarius A* do të prodhonte rryma plazme që potencialisht mund të ndryshonin në mënyrë rrënjësore mjedisin kozmik. Toka ka gjasa të mbetet e mbrojtur nga rrezatimi, por një goditje e drejtpërdrejtë nga një rrymë e tillë do të ishte mjaftueshëm e fortë për të zhdukur jetën në planet.

Megjithatë, nuk ka arsye për shqetësim të afërt: sipas shkencëtarëve, një skenar i tillë nuk pritet të ndodhë deri sa Rruga e Qumështit të përplaset me galaktikën fqinje, Renë e Madhe të Magelanit, pas rreth 2.4 miliardë vitesh. /GazetaExpress/