Vetëm gratë mund ta pikturojnë lakuriqësinë femërore

Arte

Gazeta Express

12/02/2026 19:03

“Po deshe të pikturosh, vishu sërish!” – kështu e përmblodhi Carolee Schneemann reagimin kritik ndaj performancës së saj të vitit 1975, Interior Scroll, të realizuar lakuriq mbi një tavolinë galerie.

Pasi mori poza si modele, ajo nxori nga vagina një rrotull letre dhe nisi të lexonte manifestin e saj. Me këtë akt, Schneemann shtroi një pyetje thelbësore: çfarë do të thotë që një artiste grua të jetë njëkohësisht krijuese dhe modele? Të jetë edhe imazh, edhe krijuese e imazhit?

Lakuriqësia femërore, e paraqitur dhe objektivizuar nga artistë burra, ka dominuar artin perëndimor për shekuj me radhë. Pavarësisht dekadave të kritikës feministe, marrëdhënia midis “gjeniut” mashkull dhe modeles së tij – shpesh e quajtur muzë – vazhdon të magjepsë. Në galeri apo në tekstet universitare, hasim një varg trupash të zhveshur, të idealizuar, nga Rubensi, Ticiani e Botiçeli te Pikaso e De Kooning.

Po kur Gwen John qëndronte në dhomën e saj në vitin 1909, duke vizatuar trupin e vet të zhveshur përballë pasqyrës së dollapit, çfarë mendonte? Në atë kohë ajo ishte e përfshirë në një lidhje të dhimbshme me Auguste Rodin, për të cilin pozonte shpesh. Të pozonte për veten ishte diçka tjetër – një akt i guximshëm. Ajo përpiqej të bëhej muzë e vetes, jo e Rodin-it, dhe në atë imazh duket e çliruar nga vështrimi mashkullor.

Trupi femëror – dhe çfarë do të thotë të jetosh brenda tij – ka qenë një temë që më ka shoqëruar gjatë gjithë jetës. Portretet e Yoko Ono-s në serinë My Mommy Is Beautiful janë realizuar nga këndi prej të cilit shumica prej nesh e njohim për herë të parë trupin e gruas: duke parë nënën nga poshtë. Isha 13 ose 14 vjeç kur lexova poezinë Standing Female Nude të Carol Ann Duffy-t, rrëfyer nga këndvështrimi i një modeleje: “Barku, thithi, vithet në dritën e dritares, / ai ma zbraz ngjyrën. / Pak më djathtas, / zonjë. Dhe përpiqu të rrish pa lëvizur.”

Vargu i fundit – “Dymbëdhjetë franga, them, dhe marr shallin tim. Nuk duket si unë” – ma ndryshoi rrënjësisht perspektivën. Sot ai është një nga citimet hyrëse të romanit tim Female, Nude. Historia ndjek Sophie-n, një piktore e cila porositet të realizojë portretin e një mikeshe gjatë pushimeve në Greqi, ndërsa njëkohësisht nis një lidhje me ish-të dashurin e saj. Përmes dialogut të brendshëm me artiste gra që kanë realizuar autoportrete lakuriq, lexuesi zbulon botën e saj të brendshme. Romani ndërpritet nga skena ku Sophie qëndron përballë këtyre veprave në galeri të ndryshme, në etapa të ndryshme të jetës, duke imagjinuar biseda me krijueset për artin dhe trupin femëror.

Ideja lindi nga lakuriqësitë femërore të krijuara nga vetë gratë, veçanërisht autoportretet. Për pjesën më të madhe të historisë së artit perëndimor, gratë nuk kishin qasje te modelet e zhveshura; nëse guxonin, mbështeteshin te trupi i tyre. Shpesh puna e tyre pritej me zemërim, përçmim ose shpërfillje. Për disa, Interior Scroll ishte një akt çlirues që rimerrte kontrollin mbi shekuj ngarkese historike; për të tjerë, ishte provokim i pahijshëm. Sepse kur një artiste merr autoritet mbi paraqitjen e trupit të saj, akti bëhet politik – një sfidë ndaj rendit ekzistues. (Schneemann ishte kritikuar më parë edhe për pikturimin e trupave mashkullorë.)

Ngjashëm, Amrita Sher-Gil u përjashtua nga shkolla për këmbënguljen e saj për të pikturuar lakuriqësi. Më vonë ajo realizoi Self-Portrait As a Tahitian (1934), një vepër që mund të shihet si homazh për Gauguin-in ose si kritikë ndaj vështrimit të tij kolonial. Vështrimi i pamëshirshëm mashkullor rikthehet në punën e Emma Amos, e cila sfidoi kanunin e bardhë e mashkullor. Në veprën Work Suit (1994), ajo “vesh” trupin e zhveshur të Lucian Freud-it si kostum – një deklaratë therëse dhe satirike: “A është kjo ajo që do të thotë të jesh artist i madh?” Amos, e ndarë nga jeta në vitin 2020, ende nuk ka marrë vlerësimin e merituar.

Sa di unë, nuk ekziston një histori e plotë e autoportretit femëror lakuriq, ndaj ndërtova kanunin tim. Zyrtarisht, i pari daton në vitin 1906, nga Paula Modersohn-Becker – dhe pikërisht me këtë pikturë hapet romani. Si romanciere, kam luksin të marr liri interpretimi. Nuk më intereson debati nëse lakuriqësitë e Artemisia Gentileschi-t janë autoportrete apo jo; shumë prej tyre mbajnë qartësisht tiparet e saj. Në kanunin tim hyjnë gjithashtu performanca si Cut Piece e Yoko Ono-s, seria Silueta e Ana Mendieta-s, madje edhe Gruaja e Hohle Fels, një figurë prej fildishi mamuthi e gjetur në një shpellë dhe e datuar mbi 40 mijë vjet më parë.

Shikova edhe fotografe. Francesca Woodman është e njohur për paraqitjet e trupit të saj, duke kapur çuditshmërinë e të jetuarit në trupin e një vajze të re – përvojë që mund të jetë e mistershme, gati gotike, por edhe erotike e e fuqishme. Anne Brigman, e cila fotografonte veten lakuriq në shkretëtirën e Kalifornisë që në vitin 1907, vazhdon të mbetet e nënvlerësuar. Këto i vendosa përkrah piktoreve si Alice Neel, Jenny Saville, Gwen John, Suzanne Valadon dhe artisteve bashkëkohore si Lisa Brice.

Suzanne Valadon dikur mund të kishte qenë vetë modelja e poezisë së Duffy-t. E njohur si “valltarja e Renoir-it”, ajo doli nga varfëria duke pozuar për artistë të mëdhenj, duke mësuar nga puna e tyre. Lakuriqësitë e saj janë të drejtpërdrejta dhe natyraliste. Në Self-Portrait With Naked Breasts (1931), ashtu si te autoportreti i famshëm i Alice Neel-it, shohim një grua që ka jetuar, ka lindur, është plakur – fytyra e saj e ashpër, gjinjtë një fakt, jo një objekt për t’u soditur me epsh.

Ajo që i bashkon këto vepra është refuzimi i vështrimit mashkullor. Por secila prej këtyre artisteve shkon përtej tij, duke eksploruar çfarë do të thotë të krijosh art brenda një trupi që është njëkohësisht subjekt i tij. Qoftë plakja (Alice Neel), mëmësia (Louise Bourgeois), aftësia e kufizuar (Frida Kahlo), raca (Emma Amos), dëshira seksuale (Tracey Emin), fluiditeti (Zanele Muholi) apo mizogjinia (Yoko Ono), ato nuk e kanë zgjeruar thjesht përkufizimin e lakuriqësisë femërore – e kanë rishpikur atë.

Siç thotë Sophie, protagonistja ime, duke imagjinuar një bisedë me Artemisia Gentileschi-n përballë pikturës Susanna dhe Pleqtë, një paraqitje e fuqishme e ngacmimit dhe abuzimit: “Ja ku jam, po thua. Më lër të të tregoj çfarë mund të bëjë një grua. Sepse vetëm një grua mund ta kishte krijuar këtë.” /GazetaExpress/