Tregimi i javës/ Willa Cather: Një matine me Wagnerin 

Arte

Gazeta Express

09/01/2026 16:09

Willa Sibert Cather (1873  – 1947), shkrimtare amerikane. E njohur për romanet ‘O Pioneers!’, ‘The Song of the Lark’ dhe ‘My Ántonia’. Më 1923 kishte fituar çmimin Pulitzer për romanin ‘One of Ours’.

NJË MATINE ME WAGNERIN 

Nga Willa Cather

Një mëngjesi mora një letër, të shkruar me bojë të zbehtë në një faqe blloku shënimesh të tejdukshme me vija të kaltra, që mbante vulën postare të një fshati të vogël të Nebraskës. Ky komunikim, i rrudhur dhe zhubravitur, që dukej sikur e kishin bartur pas vetes me ditë të tëra në ndonjë xhep palltoje që po ashtu nuk ishte i pastër, ishte nga im unxh, Howardi, dhe më njoftonte se të shoqës së tij ia kishte lënë trashëgim një pasuri të vogël një i afërm beqar dhe se ishte e domosdoshme për të të shkonte në Boston të kujdesej për marrëveshjen e pronës. Ai më kërkonte mua të takoja atë në stacion dhe t’i dilja krah për çkado që të kishte nevojë. Duke shqyrtuar datën e mbërritjes së saj, vura re se nuk ishte më larg se nesër. Po të ishte vonuar të më shkruante siç ishte karakteristike për të, po të kisha qenë unë vetë larg shtëpisë edhe për një ditë, takimi me time hallë do të kishte shkuar huq. 

Emri i hallës sime Georgiana hapi para meje një hon kujtimi aq të gjerë dhe aq të thellë sa që, derisa letra më ra nga dora, u ndjeva papritur një i huaj ndaj mbarë gjendjes së tanishme të ekzistencës sime, i tëri lehtësisht i sëmurë dhe sikur nuk kisha vend në mjedisin familjar të studios sime. Shkurt, u bëra ai djali i fermës asht e lëkurë që halla ime e kishte njohur dikur, i nëmur nga morthi dhe druajtja, duart e plasaritura dhe mahisura nga zhvoshkja e misrit. U ula sërish para organos së saj të sallonit, duke rrëmuar shkallët me gishtërinjtë e mi të kuq të ngrirë, ndërkohë që ajo, mbrapa meje, mbaronte dorashka pelhure për zhvoshkësit. 

Mëngjesin e nesërm, pasi që e përgatita pronarën time për një vizitor, u nisa për në stacion. Kur mbërriti treni më dolën ca vështirësi ta gjeja hallën time. Ajo ishte e fundmja e pasagjerëve që po zbriste dhe nuk më njohu me tamam derisa e ula në karrocë. Kishte udhëtuar gjithë ditën në kupe, pluhurfshirësja e saj e linjtë ishte bërë e zezë nga bloza dhe skufja e saj e zezë ishte bërë e hirtë nga pluhuri gjatë rrugës. Ku arritem te pansioni im pronarja e vuri në shtrat menjëherë dhe nuk e pashë më deri në mëngjesin tjetër. 

Çfarëdo shoku që të ketë përjetuar znj. Springer nga paraqitja e hallë sime, ajo e fshehu atë për merak. Sa më përket mua, pashë figurën e shpërfytyruar të hallës sime me atë ndjesinë e drojës dhe respektit me të cilat i vështrojmë eksploruesit që kanë lënë veshët dhe gishtërinjtë e tyre në veri të landit të Franc-Jozefit, ose shëndetin e tyre diku përgjatë Kongos së Epërme. Halla ime Georgiana ka qenë mësuese pianoje në Konserbatorin e Bostonit, andej kah të gjashtëdhjetat e vona. Një vere, derisa po vizitonte fshatin e vogël mes Green Montains, ku kishin jetuar breza të tërë të të parëve të saj, ajo ia kishte vënë flakën fantazisë së njomë të tim unxhi, Howard Carpenterit, asokohe një djalosh njëzet e dy vjeç, dembel dhe i ngathët. Kur ajo u kthye në punën e saj në Boston, Howardi e ndoqi nga pas dhe fryt i asaj dalldie qe se ajo ia mbathi me të, duke shmangur qortimet e familjes së saj dhe kritikat e shoqeve të saj, dhe shkuan pra në fund të Nebraskës. Carpenteri, i cili, natyrisht, nuk kishte të holla, mori një fermë në kontenë Red Willow, pesëdhjetë milje nga hekurudha. I kishin bërë matjet e tokës së tyre vetë, duke udhëtuar përreth prerisë në karrocë, në timonin e së cilës kishin lidhur një shami të pambuktë të kuqe dhe kishin numëruar sa herë i ishin rrotulluar përreth. Kishin hapur një hendek dhe e kishin mbuluar në kodrën e kuqe, një nga ato zgavrat e banimit që banuesit shpesh i kthenin në gjendjen primitive. Ujin e merrnin nga lagunat ku pinin ujë buallicat dhe rezervat e tyre të pakta të ushqimeve ishin prore nën mëshirën e bandave të indianëve bredharakë. Këmba e tim unxhi nuk kishte shkelur për tridhjetë vjet më larg se pesëdhjetë milje nga ferma. 

 Ia kisha borxh kësaj gruaje pjesën më të madhe të të mirave që kam pasur ndonjëherë në fëmijërinë time dhe ndieja një afërsi përnderuese ndaj saj. Gjatë viteve kur ruaja grigjën e tim unxhi, halla ime, pasi që gatuante tri vaktet e ngrënies – i pari prej të cilave ishte gati që në orën gjashtë të mëngjesit – dhe pasi që vinte në gjumë të gjashtë fëmijët, shpesh rrinte deri në mesnatë me dërrasën e saj të hekurosjes, me mua mbrapa saj në tavolinën e kuzhinës, duke më dëgjuar të bëja në latinisht lakimin dhe zgjedhimin, duke më shkundur njerëzishëm kur koka ime e përgjumur binte mbi faqen e foljeve të parregullta. Asaj, hekurosjes dhe arnimit të saj, ia kam lexuar Shekspirin e parë dhe libri i saj i vjetër shkollor i mitologjisë ishte libri i parë që më kishte rënë në duart e mia të shkreta. Ajo m’i mësoi shkallët dhe ushtrimet në organon e vogël të sallonit që ia kishte blerë i shoqi pas pesëmbëdhjetë vjetëve të saj gjatë të cilave nuk kishte parë ndonjë instrument muzikor me sy. Ajo ulej mbrapa meje me orë të tëra, duke arnuar dhe llogaritur, ndërkohë që unë hiqja të zitë e ullirit me “Fermerin gazmor”. 

Rrallë më fliste për muzikën dhe e kuptoj pse. Njëherë kur kisha luajtur tepër keq ca pasazhe të lehta nga një partiturë e vjetër e Euriantit që e kisha gjetur mes librave të saj të muzikës, ajo erdhi tek unë dhe, duke m’i mbyllur sytë me duart e saj, e tërhoqi butësisht kokën time në supin e saj dhe më tha duke u dridhur, “Mos e duaj kaq fort, Clark, se mund të ta marrin.”

Kur halla ime m’u dha para syve në mëngjes, pas mbërritjes në Boston, ishte ende në një gjendje gjysmë somnaumbule. Dukej se nuk e kuptonte se ishte në qytetin ku e kishte kaluar rininë, në vendin që e kishte lakmuar për më shumë se gjysmën e jetës së saj. E kishte munduar treni aq shumë gjatë udhëtimit sa që nuk mbante në mend asgjë veçse jorehatisë së saj dhe kur e shikon hollë e hollë kishin qenë vetëm pak orë tmerri mes fermës në kontenë Red Willow dhe studios sime në Newbury Street. Kisha planifikuar një gjë të vogël të këndshme për të atë mbrëmje, që ta shpaguaja për disa prej momenteve të madhërishme që m’i kishte dhuruar kur milnim së bashku në ahurin me çati kashte, ku ajo, duke qenë se zakonisht isha tejet i lodhur, ose për shkak se i shoqi i saj më kishte rënduar me fjalë, më rrëfente për performancën e shkëlqyeshme të Huguentos që kishte parë në Paris, në rininë e saj. 

Në orën dy Orkestra simfonike kishte në program Wagnerin dhe unë mëtoja të çoja aty hallën time; megjithatë, kur ia thashë, zura të dyshoja nëse do ta kënaqte një gjë e tillë. I sugjerova të vizitonim konservatoriumin dhe parkun para drekës, po ajo prapë dukej se druante të merrte mundin të dilte jashtë. Më pyeti për ndryshimet e shumta në qytet, por kryesisht ishte e merakosur për atë se kishte harruar t’ua linte udhëzimet rreth ushqyerjes, me qumështin gjysmë të skremuar, së një viçi të ligësht, “viçit të Megit të moçme, ti e njeh, Clark,” ma shpjegoi, me gjasë duke harruar se prej sa kohësh isha larguar që andej. Ishe tepër e shqetësuar, ngase e kishte dalë mendsh t’i tregonte vajzës së saj për kutinë e sapo hapur të skumbrive në qilar, e cila do të prishej nëse nuk do të përdorej menjëherë. 

E pyeta në kishte dëgjuar ndonjëherë ndonjë prej veprave të Wagnerit dhe mora vesh se nuk i kishte dëgjuar, megjithëse ishte krejtësisht familjare me situacionet e tyre përkatëse dhe se njëherë kishte poseduar një partiturë të Holandezit fluturues. Nisa të mendoja se më e mira ishte ta ktheja në kontenë Red Willow pa e zgjuar dhe u pendova që i kisha hedhur fjalën te koncerti. 

Sidoqoftë, nga momenti që u futëm në sallën e koncertit ajo ishte një çikëz më pak pasive dhe flashkët dhe për herë të parë u duk sikur po e perceptonte atë që e rrethonte. Kisha ndier një lloj tronditjeje nga frika mos po e kuptonte se mbante rroba fshati të çuditshme, ose mos po përjetonte ndonjë trazim të dhimbshëm me rikthimin e beftë në botën për të cilën kishte qenë e vdekur për një çerek shekulli. Por, prapë, e kuptova se sa sipërfaqësisht e kisha gjykuar. U ul duke shikuar përreth vetes me sytë impersonalë, pothuajse të gurtë, si ata të Ramesit të granitit në muze që shikojnë shkumën dhe gdhendjen që ngrihen dhe bien në piedestalin e tij. Kam parë të njëjtën ftohtësi tek minatorët e vjetër që rrasen në hotelin Brown në Denver, me xhepat përplot me kallëp ari, të linjtat e tyre të ndyra, fytyrat e tyre të vrara të parruara; duke qëndruar në korridoret e zhurmshme vetmitarë thua se ende janë në fushën e ngrirë të Yukonit. 

Audienca e matinesë përbëhej kryesisht nga gratë. Humbisje konturen e fytyrave dhe figurave, në të vërtetë çfarëdo efekti të linjave, dhe dalloje vetëm ngjyrën e trupthave të panumërt, vezullimin e pelhurave të buta dhe të forta, të pambukta dhe të tejdukshme; të kuqe, mëllage, pink, të kaltërt, jargavan, manushaqe, ekru, të trëndafiltë, të verdhë, krem dhe të bardhë, të gjitha ngjyrat që një impresionist i gjen në një peizazh me diell, me aty-këtu hijen e zbehtë të një pelerine. Halla ime Georgiana ua ngulte sytë si të kishin qenë cifla të shumta të ngjyrës në tubëza mbi paletë. Kur dolën muzikantët dhe zunë vendet e tyre, ajo pati një drithmë të vockël paraprake dhe shikoi me interesim të shtuar matanë parmakut atë grup të pandryshueshëm, me gjasë gjëja e parë tamam familjare që syri i saj kishte zënë prej se ishte larguar nga e moçmja Megi dhe viçi i saj i ligështuar. Mund të ndieja se si të gjitha këto hollësi kridheshin në shpirtin e saj, se nuk e kisha harruar se si ishin kredhur në timin kur kthehesha nga plugimi i pandalshëm mes rreshtave të gjelbra të misrit, ku, si në një punë monotone, mund të sorollateshe nga agu në mbrëmje pa të zënë syri as edhe ndryshimin më të vogël. Profilet e qarta të muzikantëve, shkëlqimi i të linjtave, e zeza e zbehtë e palltove të tyre, format e dashura të instrumenteve të tyre, njollat e dritës së verdhë në barqet e lëmuara të vermikuara të violinçelove dhe bas violave në fund, pylli i pandalshëm dhe i trazuar i dorezave të violinave dhe qafave – ma kujtua se si, në orkestrën e parë që kam dëgjuar ndonjëherë, ato goditje të forta të harqeve dukej sikur do të ma shkulnin zemrën prej vendit, si shkopi i magjistarit që nxjerr metra të tërë shiriti letre nga kapela. 

Pjesa e parë e luajtur qe uvertura e Tannhäuserit. Kur brirët luajtën notën e parë të korit të Pelegrinit, hallë Georgiana më kapi për mëngës së palltos. Atëherë e kuptova aty, për herë të parë, se për të kjo gjë po e thyente heshtjen e tridhjetë vjetëve. Me betejën në mes të dy motiveve, me frenezinë e temës së Venesburgut dhe lirimin e vargonjve, më kaploi një ndjesi e papërballueshme e kotësisë dhe çuarjes dëm, të cilën jemi kaq të pafuqishëm ta luftojmë; dhe pashë sërish shtëpinë e lartë dhe të zhveshur të prerisë, të zezë dhe të zymtë si një fortesë druri; pellgun e zi ku kisha mësuar të notoja, skajet e tij të përvijuara nga fërkëmet e bagëtive të thara nga dielli; shiun që gërryente stomet e argjilta përreth shtëpisë së shkretë, katër mënjollat picirruke të frashërit ku vareshin gjithmonë leckat që të thaheshin para derës së kuzhinës. Bota aty ishte bota e rrafshët e të parëve; në jug, një arë drithi që shtrihej deri në agim; në perëndim, një gardh që arrinte deri në perëndim; në mes, paqet e fituar, me çmimin më të lartë se sa ai i luftës. 

Uvertura u mbyll, halla ime e lëshoi mëngën e palltos sime, por nuk e tha asnjë fjalë. Mbeti aty në vend me shikimin e përhumbur kah orkestra. Çka, vrisja mendjen, kishte marrë prej saj? Në kohën e saj ajo kishte qenë një pianiste e mirë, e dija, dhe edukimi i saj muzikor kishte qenë më i gjerë se sa ai i pjesës më të madhe të mësuesve të muzikës të një çerekshekulli më parë. Shpesh më kishte folur për veprat e Mozartit dhe e mbaj mend se si këndonte, vite më parë, disa melodi të Verdit. Kur pata rënë i sëmurë me temeraturë në shtëpinë e saj, ajo kishte zakon të ulej te djepi im mbrëmjeve – kur frynte era e freskët e natës përmes rrjetës së zbërudhulur të merimangave të vënë në dritare dhe unë rrija shtrirë duke shikuar njëfarë ylli që ndrinte flakë i kuq mbi arën e misrit – dhe këndonte “Në shtëpi, te bjeshkët tona, oh, lërna të kthehemi!” në një mënyrë që t’ia thyente zemrën e djaloshit të Vermontit tashmë në prag të vdekjes nga malli për shtëpinë. 

E vëzhgova nga afër përgjatë preludit të Tristanit dhe Izoldës, duke u munduar së koti të merja me mend çka donte të thoshte për të ajo potere harqesh dhe frymorësh, por ajo rrinte e palëvizshme me sytë te harqet e violinave që uleshin në mënyrë të tërthortë, si vazhdat e dendura të shiut gjatë një rrebeshi vere. A kishte kjo muzikë ndonjë mesazh për të? A i kishte mbetur ende vend për të kuptuar këtë fuqi që e kishte çuar peshë botën prej se ajo e kishte braktisur? Kisha ethet e kureshtjes, por hallë Georgiana rrinte çile guri gojën në majën e Darienit. E ruajti këtë palëvizshmëri të pashoqe përgjatë pjesës nga Holandezi fluturues, megjithëse gishtërinjtë e saj vepronin mekanikisht mbi fustanin e saj të zi, thua se, vetvetiu, po e kujtonin partiturën për piano që dikur e kishin luajtur. Duart e shkreta! Ishin zgjatur dhe tkurrur derisa ishin bërë kthetra për të mbajtur, çuar dhe rrahur; – në njërin prej tyre, ku dikur kishte pasur një unazë martesore, kishte mbetur një shenjë e hollë e zhubravitur. Derisa prekja dhe qetësoja me kujdes njërën prej atyre duarve të pasigurta, m’u kujtuan, me qepallat që më dridheshin, shërbimet që më kishin bërë dikur. 

Menjëherë pasi që tenori nisi të këndonte “Këngën e çmimit”, dëgjova një frymëmarrje të rëndë dhe u ktheva kah halla ime. Sytë i mbante të mbyllur, por lotët po i shkëlqenin nëpër faqe dhe besoj se, një çast më vonë, ishin edhe në të miat. Nuk vdes pra kurrë, përnjëmend, shpirti që mund të vuajë kaq shumë dhe kështu pandërprerë; vyshket vetëm për syrin e jashtëm; si ai lëmashku i çuditshëm që mund të mbesë në raftin e pluhurosur për gjysmë shekulli dhe prapë, nëse vihet në ujë, bëhet i gjelbër sërish. Qante kësodore gjatë zhvillimit dhe përpunimit të melodisë. 

Gjatë intervalit para pjesës së dytë, pyeta time hallë dhe mora vesh se “Kënga e çmimit” nuk ishte e re për të. Disa vite më parë kishte ardhur në fermën e kontesë Red Willow një gjerman, një bari endacak, i cili kishte kënduar në korin e Bayreuthit kur kishte qenë i ri, së toku me djemtë dhe vashat e tjera fshatare. Të dielave në mëngjes e kish zakon të ulej në shtratin e tij me çarçaf perkali në dhomën e argatëve që dilte në kuzhinë, pastronte lëkurën e çizmeve dhe shalës dhe këndonte “Këngën e çmimit”, ndërkohë që halla ime merrej me punët e saj në kuzhinë. Kishte këmbëngulur derisa e kishte bindur t’i bashkohej kishës së vendit, megjithëse shkathtësia e tij e vetme për këtë hap, për aq sa mund të merrja me mend, qëndronte në fytyrën e tij djaloshare dhe në zotërimin e kësaj melodie hyjnore. Pas një kohe fare të shkurtër, ai kishte shkuar në qytet për festën e Katër korrikut, ishte dehur me ditë të tëra, i kishte humbur paratë në një tavolinë faroje, kishte kalëruar në dem teksan me shalë për një bast dhe ia kishte mbathur me një kularth të thyer. Gjithë këtë ime hallë ma tha me nxitim, e përhumbur, thua se po fliste me atë zërin e shkarë të sëmundjes. 

“Mirë, sidoqoftë ne na ka dalë më mirë se sa Trovatorit të moçëm, hallë Georgie, apo jo?” pyeta, me qëllimin e paq të shakasë. 

Buzët e saj u drodhën dhe e çoi me nxitim shaminë te goja. Nga mbrapa saj murmuriti, “Dhe e ke dëgjuar këtë prej se me kë lënë, Clark?” Pyetja e saj ishte qortimi më i njerëzishëm dhe trishtë.

Pjesa e dytë e programit konsistonte në katër pjesë nga Unaza dhe mbyllej me marshin funebër të Siegfriedit. Halla ime qau në heshtje, por pothuajse pandërprerë, si një vazo e cekët që stërmbushet gjatë stuhisë. Herë pas here sytë e saj të shuar shikonin kah dritat lart, duke ndriçuar mekët nën globët e tyre të zbehtë të xhamtë. 

Vërshimi i tingujve nuk kishte të ndalur; kurrë nuk e mora vesh çka shihte në atë rrymë përshkënditëse; kurrë nuk e mora vesh sa larg e çonte, ose matanë çfarë ishujsh të lum. Nga drithma e fytyrës së saj mund të kuptoja fare mirë se para numrit të fundit kishte shkuar atje ku gjenden varret e panumërta, në varrezat e hirta e të paemër të detit; ose në ndonjë botë të vdekjes edhe më të gjerë, ku, që nga zanafilla e botës, shpresa është shtrirë me shpresën dhe ëndërra me ëndrrën dhe, duke refuzuar, ka fjetur. 

Koncerti kishte mabruar; njerëzit dilnin jashtë sallës duke bërë muhabet dhe duke qeshur, të lumtur se po relaksoheshin dhe gjenin sërish baraspeshën jetësore, por e afërmja ime nuk mori mundin të ngrihej. Harpisti futi instrumentin e tij në mbështjellësin e plistë të gjelbër; flautistët shkundën ujin nga gojëzat; anëtarët e orkestrës dolën jashtë njëri pas tjetrit, duke ua lënë skenën karrigeve dhe pulteve, boshe si fusha e drithit dimrit. 

I fola hallës sime. Ajo shpërtheu në lot dhe dënesi përgjërueshëm. “Nuk dua të largohem, Clark, nuk dua të largohem!”

E kuptoja. Për të, aty jashtë sallës së koncertit, shtrihet pellgu i zi me karfmat e brazduara nga bagëtitë; shtëpia e lartë e palyer, me shtyllat e ngrëna nga moti, e zhveshur si kullë; mëllajat e frashërit me shpinën e kërrusur ku varen leckat të thahen; gjeldetët e ligë të shpupluar që mblidhnin mbetjet para derës së kuzhinës. 

/Marrë nga Willa Cather, Collected Stories, Vintage, 1992

/Përkthimi Gazeta Express