Tregimi i javës/ Léon Daudet: Ekspozita e lotëve

Arte

Gazeta Express

23/01/2026 16:50

Léon Daudet (1867 –  1942), shkrimtar, gazetar, monarkist aktiv francez, anëtar i Académie Goncourt.

EKSPOZITA E LOTËVE

Hyrja e shpellës ishte e ulët dhe na u desh të ulnim kokën. Labirinti, i përbërë prej një larmie llojesh të dhomave të lidhura njëra me tjetrën përmes hajatesh të ngushta, si urrejtja me dashurinë – një labirint i paanë, sipas fjalëve të vizitorëve të mëparshëm – ndriçohej nga një dritë e pakët, por ajo që depërtonte përmes plasave të qarta dhe të mëdha ngjallte një përqendrim dhe mprehtësi të skajshme, për rrjedhojë pra mund të ndiqje përvijimin e saj nëpër gjysmëhije, hije mbi hijen e zezë. Nganjëherë ishte një kon, nganjëherë një fletë, nganjëherë një teh i mprehtë si ai i thikës, varësisht nga kapriçi i vrimës. 

Lotët, si xhevahiret, ishin rregulluar në vitrina, të ndryshme në masë dhe ndriçim dhe renditja e tyre dukej të ishte e tillë që shkëlqimi i mahnitshëm që sillej nga loja e dritës së diellit binte mbi ato perla të shpirtit me radhë. Burri që na udhëhiqte tha: ‘Ishte vendosur, nga frika e ndonjë mashtrimi, të merrte vetëm dritën natyrore. Vetëm kjo gjë i bën lotët e vërtetë të shkëlqejnë. Sa u përket atyre të rremë, gjedhe të trishta të të cilëve mund të shihni në sallën e fundit, ata tërheqin një ndriçim të mekur nga fenerët e vegjël të vendosur përposh tyre. Efekti i tyre i varfër bën që shkëlqimi i pakrahasueshëm i atyre të jetë edhe më i madh.’

Folësi ishte një burrë i hajthëm i shkurtër, veshur thjesht në të zeza, me tipare tepër të rregullta, çka i jepnin një pamje të çuditshme, pothuajse gjeometrike. Hunda e drejtë e ngushtë vinte mennjëherë pas ballit si të mos ishte e ndarë prej tij fare. Harku i patësharë i hundës dukej mizor. Mjekra e rruar mirë e nxirrte krejt në shesh frazën e profilizuar: mos shpreso më. Sytë e tij të thatë dhe të palëvizshëm na shpërqendronin me shikimin e tyre të ashpër, duke i shtuar një ndjenjë nevoje fjalës së tij të shkurtër. Gjestet e tij të vetme ishin zgjatja e një pale duarsh drejt vitrinave dhe një dyshim rastësor i një përkulejeje kortezie. 

‘Këta janë lotët e panumërt të të dashuruarve.’

Ata ishin vënë në një pozicion lehtësisht të pjerrët. Nga tavani i gurtë te dyshemeja e përfikur me rërë të imët. Të verbuar nga vezullimi i tyre, në fillim nuk mund të shquanim asgjë. Mandej shikimi ynë u përshtat dhe unë i admirova prerjet dhe qartësinë e tyre. 

‘Përkuluni. Secili prej tyre reflekton imazhin e qarësit mashkull ose femër.’

Shqyrtova njërën prej bulëzave të vendosura aty prej një kohe të gjatë. Si një kujtim që vjen gradualisht te vetëdija nga thellësia e errët e mendjes, fytyra e një gruaje, melankolike dhe e bukur, u shfaq nga uji i kristaltë. Pashë sytë e saj të kaltër dhe pakëz vezakë që kishin derdhur këtë xhevahirin besnik. Kështu, dhimbja ruante formën e tij përmes jetëgjatësisë së përjetshme. Me anë të virtytit të një simpatie të çuditshme, e asociova veten time me atë vuajtje të largët: braktisje, dëshpërim, rrëkaja monotone e orëve të shkoqura nga qepallat e kohës, duke qullur zemrë e thyer nga ankthi.

I radhës ishte ai i një burri të ri: një fytyrë krenare dhe e trazuar, buzët i dridheshin, mjekra e tij pa fijen e pushit; diçka ambigjene, si te portretet e Da Vinçit. Vetëm bebëzat e vendosura dhe floktë e shkurtër tregonin gjininë e tij. Më bëhej se pothuajse do të më fliste, aq e sinqertë ishte miniatura misterioze. I ngujuar në një lot të vogël të diamantë, ashtu siç turbullia e tij ishte ngujuar brenda tij, mbase ai vetë po qante për ndonjërin prej atyre lotëve që qanin, kaq e shpeshtë është tallja fatale. 

Burra të pashëm dhe gra të bukura, burra dhe gra të shëmtuara të të gjitha epokave nëpër shekuj pashë në ata ‘qarës’, siç i quante ciceroni ynë, që banonte në shpellë. Një keqardhje e çuditshme më kaploi – ngase qenia dëshiron që qenia të jetë e plotë – që nuk kisha asgjë para vetes veçse gjurmët e syve. Ku janë pjesët e tjera? Ajo që nis me një shenjë mbaron me një potere. Në fillim ka një murmuritje, shpesh përposh yjeve; mandej, në natën e zjarrtë dhe lakuriqe, trupi i flet trupit në gjuhën e tij. Pastaj, në një sallë të vetmuar, merr fund me një psherëtimë. 

‘Këto janë lotët e të të dashuruarve.’

Kjo ishte një luzmë yjore, që një fiskajë e qartë më e ndritshme e kishte ndarë si një galaksi. Na zuri përnderimi. U përgjunjëm. Shpirtrat tonë intonuan himne të brendshme kur fjalët kanë reshtur së qeni të fuqishme. Prandaj, larë nga mëshira harmonike, me plot respekt, u anova kah perla më e afërt. Shkëlqimi i saj rrezatues u përhap dhe u avancoi thua se, duke e veçuar veten me keqardhje, ishte ende duke zbritur te qerpikët e bardhë.

Hetova një fytyrë të butë dhe të moshuar. Ato bija të dashurisë amësore shkëlqejnë më pastër se e pastërta, nga shëmbimi i dhimbjeve të përjetshme. 

Mandej pamë lotët e besimit, pak në numër, por ende duke gjakosur. Asnjëri nuk ka fytyrë; në thellësitë e tyre shquhej një kryq. Vura re se, organizuar në radhë kronologjike, shkëlqimi i tyre zvogëlohej afër cepit të vitrinës. 

‘Ka faza të tharjes,’ na e shpjegoi ciceroni. 

Na i tregoi disa të tjerë të vënë sipër shpatave dhe kuruorave. ‘Këta janë të krenarisë dhe lavdisë.’ Ata i digjnin sytë me një flakë të gjallë, por menjëherë harroheshin, thua se dëshira e përzënë nuk përhapte më asnjë dritë.

Një fushë me bulza të mëdha na mahniti me amplitudën e saj. 

‘Këta janë të gjithtë të dhimbjeve fizike.’

Ata po ashtu ishin pa fytyrë. Me një vëmendje të vogël, vumë re se qëndronin të palëvizshëm, por bashkoheshin në forma të ndryshme, duke përvijuar thonj e putra me anë të çurgitjeve të befta dhe pastaj largoheshin nga njëri-tjetri, duke u ndarë si popullsi pikash të hallakatura. 

Teksa futeshim edhe më brenda shpellës, shqova një vazhdë më pak të dallueshme në mure, elementet e së cilës dukej të ngrinin krye ndaj dritës, paksa të tejdukshme, ose të një bardhësie qumështore si opali. 

‘Mërzi, brejtje ndërgjegjeje, tutë dhe frikë ushtrojnë dominimin e tyre të lagështë këtu.’

Mbyllnin fytyrat e tyre të ngrysura, si t’iu vinte marre. 

Vëmendja jonë po zbehej. Ekspozuesi i ra në të dhe tha, me një buzëqeshje të ndruajtur: ‘Po e kuptoni shprehjen time të zhveshur tash dhe fjalët e mia të pakëta. Kur hyra në këtë shpellë për herë të parë, kjo kishte bërë vaki shumë kohë më parë, si një ndëshkim i një mençurie të tepërt, që i fyente hyjnitë. Kur rendis thesaret e mia, nganjëherë ua shtoj, nga virtyti i lotëve që kam ruajtur – ato që të gjithë ju po filloni t’i njihni tash. Që atëherë qepallat e mia janë tharë. Kësodore pra do të kuptoni vitrinën boshe në hyrje, e cila prore do të mbetet boshe. Por, para se të dilni jashtë, që të hidheni sërish në burimet e jetës, shikojini këtu ata që jua tregova në fillim.’

Në thellësitë e një të çare, kur zor se depërtonte ndonjë dritë e vërtetë, përposh një rreshti llambash të amullta, të irnuara, të zymta, pamë lotët e rremë. 

/The Penguin Book of French Short Stories, 2024

/Përkthimi: Gazeta Express