Tregimi i javës/ Clarise Lispector: Majmunët

Arte

Gazeta Express

31/12/2025 15:13

Clarice Lispector [1920 – 1977) shkrimtare braziliane me prejardhje ukrainase. 

MAJMUNËT

Clarice Lispector

Hera e parë që patëm një marmosetë në shtëpi ishte në prag të Vitit të Ri. Nuk kishim ujë brenda, nuk kishim shërbyese, njerëzit prisnin në radhë për të blerë ushqime, i nxehti veror kishte shpërthyer – pikërisht atëherë, e shushatur në heshtje, pashë dhuratën të futej në shtëpi, tashmë duke ngrënë një banane, tashmë duke shqyrtuar gjithçka me shpejtësi të madhe dhe me bishtin e gjatë. Dukej më tepër si një majmun i madh që ende nuk është rritur tamam, por kishte një fuqi të pashoqe. Kishte hipur mbi rrobalarëse duke u kapur pas vargut të teshave, prej nga kishte këlthitur si lundërtar dhe i kishte fluruar lëvoret e bananeve ngado përqark. Dhe unë isha e rraskapitur. Saherë që përhumbesha dhe sorollatesha si pa kokë nëpër dhomës e larjes së rrobave, ja ku shokohesha me të madhe: ai burri i hareshëm ishte aty. Djali im i vogël e kuptoi, para meje, se do ta hiqja qafesh atë gorillën: “Po çka nëse premtoj se një ditë majmuni do të sëmuret dhe do të vdesë, a do të më lejosh ta mbaj? e çka nëse ti do ta dije se herët a vonë ai do të bjerë nga dritarja dhe do të vdesë aty poshtë?” Ndjenjat e mi më bën të ulja shikimin. Majmuni i vogël i madh është i lumtur dhe mungesa e pistë e vetëdijes më bëri përgjegjëse për fatin e tij, duke qenë se ai vetë nuk do të merrte fajin përsipër. Një vajzë e kuptoi se prej çfarë hidhësie ishte gatuar njohja ime, çfarë krimesh ushqente në sjelljen time ëndërrimtare dhe më shpëtoi mizorisht: disa djem nga favella ia behën me një ngazëllim të lum, e morën burrin që qeshte, në këtë mënyrë gjatë Vitit të Ri të mjerë tekembramja kisha një shtëpi të lirë nga majmuni. 

Një vit më vonë, kur thjesht isha duke ndier një grimcë gëzimi, më ra në sy turma bash aty në Copacabana. Një burrë po shiste majmunë të vegjël. Më shkoi mendja te djemtë, gëzimi që ma japin falas, që nuk lidhet fare me brengat që po ashtu m’i shkaktojnë falas, e përfytyrova një qark gëzimi: “Kushdo që e merr këtë, duhet ta kalojë tutje,” dhe kështu me radhë, si një reaksion zinxhiror që ngarend pas një vazhde baruti. Dhe mu aty bleva atë emri i së cilës do të ishte Lizetë.

E mbaja pothuajse dorë, aq e vogël ishte. Kishte të veshur një këmishë, mbante vathë, qafore dhe byzylykë të grave bahiane. Kishte pamjen e një emigranti që zbarkon i veshur ende me teshat tradicionale të vendit të vet. Kishte po ashtu edhe një tipar emigranti në sytë e saj të mëdhenj. 

Sa për këtë, ajo ishte një grua në miniaturë. I kaloi tri ditë me ne. Kishte shtat tepër të brishtë. Dhe s’e merrje dot me mend sa e ëmbël ishte. Shikimi i saj ishte më i gjerë se sa thjesht sytë e saj. Në çdo lëvizje, vathët e saj tundeshin; këmisha e saj ishte gjithmonë e pastër, qaforja e saj e kuqe shkëlqente. Flinte goxha shumë, por ishte e përkorë dhe e lodhur kur vinte puna te ngrënia. Përkëdheljet e saj të rralla ishin thjesht prekje të lehta që nuk linin shenjë.

Në ditën e tretë ishim në dhomën e larjes së teshave duke adhuruar Lizetën dhe atë se si ajo ishte e jona. “Një çikëz tepër e sjellshme,” mendova, duke ia ndier mungesën gorillës sime. Dhe befas zemra ime u përgjigj bukur rreptësisht: “Po ajo nuk është ëmbëlsi, është vdekje.” Ashpërsia e masazhit më la pa fjalë. Atëherë iu thashë djemve: “Lizeta po vdes.” Duke e shikuar e kuptova se sa larg kishte shkuar dashuria jonë. E mbështolla Lizetën në një shami dhe së toku me djemtë shkuam tek emergjenca më e afërt, ku doktori nuk mund të merrej me ne, ngase ishte duke u marrë urgjentisht me një qen. Një taksi tjetër – Lizeta po mendon se kemi dalë shëtitje, mami – një spital tjetër. Aty i dhanë oksigjen. 

Me atë frymë jete, një Lizetë që nuk e njihnim papritur u ringjall. Sytë e saj ishin bukur më të vegjël, më të fshehtë, më të qeshur dhe fytyra e saj më e spikatur dhe e rëndomtë kishte njëfarë superioriteti ironik; edhe pak më shumë oksigjen dhe ajo ndihej sikur thoshte se zor se mund ishte majmun më; ajo ishte e tillë në të vërtetë dhe kishte një mori gjërash për të thënë. Sidoqoftë, shumë shpejt ajo u ligështua edhe më keq, e dërrmuar. Edhe më shumë oksigjen dhe kësaj here edhe një injeksion serumi ndaj shpimit të të cilit ajo reagoi me një gjuajtje putreje të zemëruar të lehtë, duke bërë byzylykët të tringëllinin. Infermieri buzëqeshi: “Lizetë e dashur, qetësohu!”

Diagnoza: nuk do t’ia dilte, përveç nëse do të mbante oksigjenin afër, po edhe atëherë në të vërtetë nuk kishte gjasa: “Mos blini majmunë në rrugë,” më dha mend ai duke luajtur kokën, “nganjëherë, kur i blen, veç janë të sëmurë.” Jo, duhej të blije një majmun të mirë, për të ditur se prej nga vjen, për të paktën pesë vjet dashurie të garantuar, duhej të dije çfarë kishte bërë dhe çfarë nuk kishte bërë, sikur të ishe duke u martuar. Fola me djemtë për një moment. Mandej i thashë infermierit: “Zotëri, ju ka hyrë një çikëz në qejf Lizeta. Pra, nëse e lejoni të kalojë ca ditë afër oksigjenit dhe ajo bëhet më mirë, është e juaja.” Ai vrau mendjen për këtë. “Lizeta është e hirshme!” Iu përgjërova. “Ajo është e bukur,” u pajtua ai, mendueshëm. Mandej psherëtiu dhe tha: “Nëse e shëroj, është e juaja.” U larguam, me një shami boshe.

Të nesërmen na thirrën dhe unë iu tregova djemve se Lizeta kishte vdekur. I vogli më pyeti: “A mendon se ka vdekur me vathët në vesh?”. Unë i thashë se po. Një javë më vonë i madhi më tha: “Dukesh goxha shumë si Lizeta!” “Edhe unë të dua,” ia ktheva. 

/Clarice Lispector, Complete Stories, Penguin, 2015

/Përkthimi Gazeta Express