Studimi: Personat më aktivë pasdite mund të kenë rrezik më të lartë për demencë

Keshilla Mjekësore

Gazeta Express

06/01/2026 20:11

Të qenit “njeri i mëngjesit” mund të ulë rrezikun e zhvillimit të demencës, sugjeron një studim i ri.

Studiues në SHBA zbuluan se të rriturit e moshuar që arrijnë kulmin e aktivitetit pas orës 14:00 kanë më shumë gjasa të preken nga sëmundja që dëmton kujtesën, krahasuar me ata që janë më aktivë më herët gjatë ditës.

Ekspertët mendojnë se shpërthimet e energjisë në orët e vona të pasdites mund të prishin funksionimin natyror të trupit, duke penguar proceset që ndihmojnë trurin të pastrojë proteinat toksike që grumbullohen me kalimin e kohës. Ky studim i shtohet një trupi gjithnjë e më të madh kërkimesh që lidhin çrregullimet e ritmit cirkadian – ora e brendshme 24-orëshe e trupit – me rrezik më të lartë për demencë.

Aktualisht, gati një milion persona në Mbretërinë e Bashkuar jetojnë me demencë, e cila është shkaku kryesor i vdekjeve në vend, me mbi 75 mijë humbje jete çdo vit.

Demenca mund të shkaktohet nga disa faktorë, përfshirë gjenetikën, ndryshimet në tru, dietën e dobët, pirjen e duhanit dhe mungesën e aktivitetit fizik. Por gjithnjë e më shumë prova tregojnë se ajo lidhet edhe me çrregullime të orës biologjike, e cila rregullon ciklet e gjumit dhe zgjimit, si dhe procese të tjera jetike si hormonet, temperatura e trupit dhe oreksi.

Një studim i ri nga Universiteti i Teksasit Southwestern ndoqi shëndetin njohës të mbi 2,000 të rriturve të moshuar për tre vjet. Pjesëmarrësit, me moshë mesatare 79 vjeç dhe pa demencë në fillim të studimit, u monitoruan për 12 ditë për ritmin cirkadian duke mbajtur pajisje të vogla që matin aktivitetin dhe rrahjet e zemrës.

Më pas, ata u ndanë në dy grupe: individë me ritëm cirkadian “të fortë” (me dallime të qarta mes periudhave më aktive dhe më pasive) dhe ata me ritëm “të dobët”, pra më të sheshuar. U mat gjithashtu ora e ditës kur secili arrinte nivelin maksimal të aktivitetit.

Pas tre vitesh, studiuesit zbuluan se personat që arrinin kulmin e aktivitetit në orën 14:15 ose më vonë kishin 45 për qind më shumë gjasa të zhvillonin demencë sesa ata që ishin më aktivë më herët. Ndërkohë, individët me ritëm cirkadian të dobët kishin rreth 2.5 herë më shumë rrezik për t’u prekur nga sëmundja krahasuar me ata me ritëm të fortë.

Duke publikuar gjetjet në revistën mjekësore Neurology, ekipi kërkimor sugjeroi se energjia e vonshme mund të sinjalizojë një mospërputhje mes orës së brendshme të trupit dhe sinjaleve mjedisore, si cikli i dritës dhe errësirës. Kur kjo ndodh, trupi nuk “ndjen” lodhje në fund të ditës, duke prodhuar një rritje të vonshme të energjisë.

Me kalimin e kohës, kjo gjendje lidhet me gjumë të dobët, çrregullime hormonale dhe inflamacion sistemik. Studime të mëparshme kanë treguar se ritmet cirkadiane të dobëta ose të fragmentuara shoqërohen me rrezik më të lartë për demencë.

Autorja kryesore e studimit, Dr. Wendy Wang, profesoreshë asistente në UT Southwestern Medical Center, shpjegon se çrregullimet e ritmit cirkadian “mund të ndryshojnë procese të trupit si inflamacioni dhe të ndërhyjnë në gjumë”. Sipas saj, ky kombinim faktorësh mund të kontribuojë në sëmundje duke rritur formimin e pllakave amiloide ose duke ulur aftësinë e trurit për t’i pastruar ato.

Pllakat amiloide janë grumbuj proteinash ngjitëse që dëmtojnë qelizat nervore dhe lidhen drejtpërdrejt me demencën.

Dr. Wang theksoi gjithashtu nevojën për studime të tjera që të shqyrtojnë ndërhyrje të mundshme, si terapia me dritë ose ndryshimet në stilin e jetesës, për të parë nëse ato mund të ulin rrezikun e demencës.

Gjetjet vijnë në një kohë kur rastet e demencës vazhdojnë të rriten në Britani. Parashikimet tregojnë se numri i të prekurve mund të arrijë në 1.4 milionë deri në vitin 2040. Edhe pse nuk ka kurë, diagnostikimi i hershëm mund të ngadalësojë përparimin dhe të lehtësojë simptomat, si humbja e kujtesës, vështirësitë në përqendrim, ndryshimet e humorit dhe problemet në ndjekjen e bisedave.

Provat në rritje sugjerojnë se ndryshime në shikim, dëgjim, shije, prekje dhe ekuilibër mund të shfaqen vite përpara simptomave tipike. Ekspertët paralajmërojnë gjithashtu se problemet me orientimin hapësinor – si qëndrimi shumë afër të tjerëve – mund të shfaqen deri në 20 vjet më herët.

Sipas Alzheimer’s Society, demenca i kushton ekonomisë britanike rreth 42 miliardë paund në vit, me barrën kryesore që bie mbi familjet. Brenda 15 viteve, kjo shifër pritet të arrijë në 90 miliardë paund. Një analizë e veçantë nga Alzheimer’s Research UK tregoi se në vitin 2022, 74,261 persona humbën jetën nga demenca, duke e bërë atë vrasësin numër një në Mbretërinë e Bashkuar. /GazetaExpress/