Rruga e Qumështit ashtu si kurrë nuk e kemi parë

Mistere

Gazeta Express

25/02/2026 21:03

Fotografia më e madhe e marrë ndonjëherë me teleskopin ALMA në Kil, ka zbuluar kimikën e fshehur në zemër të Rrugës së Qumështit.

Imazhi kolosal kap 650 vite drite të Zonës Molekulare Qendrore (CMZ) – një nga mjediset më ekstreme në të gjithë galaksinë.

Kjo zonë e ngjeshur, e vendosur 28,000 vite drite larg Tokës, është një rezervuar i madh materie dhe yjesh që përmban pothuajse 80% të gazit të dendur të galaksisë.

I quajtur ALMA CMZ Exploratory Survey (ACES), imazhi u jep shkencëtarëve një pamje të paprecedentë të proceseve komplekse që ndodhin brenda saj.

Studiuesit zbuluan një gamë të ndryshme molekulash, nga kimikate të thjeshta si monoksidi i silikonit deri te molekula më komplekse organike si metanoli, acetoni dhe etanoli.

Bashkë-autori Dr Ashley Barnes, nga European Southern Observatory, tha për Daily Mail: “Një nga aspektet më emocionuese është kimika e pasur që ne zbulojmë.

“Shohim dhjetëra molekula të ndryshme, përfshirë molekula komplekse organike që përmbajnë karbon – i njëjti element që formon bazën e jetës në Tokë.

“Nga ACES, po mësojmë më shumë se si përbërësit për planetet dhe potencialisht për jetën mund të formohen në universit.”

Në zemër të galaksisë ndodhet vrima e zezë supermasive Sagittarius A*, me masë rreth katër milion herë më të madhe se e Diellit. Tërheqja gravitacionale dhe rrezatimi i saj krijojnë kushte të dendura dhe turbulente që nuk gjenden askund tjetër në Rrugën e Qumështit.

Edhe pse zona është e mbuluar nga pluhuri, teleskopi ALMA mund të imazhojë gazin e ftohtë të CMZ-së – materiali themelor nga i cili lindin yjet.

Duke bashkuar një mozaik që përmban dhjetëra imazhe individuale, studiuesit kanë krijuar një pamje jashtëzakonisht të detajuar të kësaj zone të vështirë për t’u parë. Nga Toka, imazhi do të mbulonte një zonë qiellore sa tre Hëna të plota rresht.

Siç zbulon tani studimi, kushtet e ashpra në zemër të galaksisë mundësojnë prodhimin e molekulave më të mëdha dhe më komplekse se ato që gjenden pranë Tokës. Disa prej këtyre molekulave mund të jenë edhe paraardhësit e aminoacideve – blloqet bazë të proteinave të të gjitha formave të jetës.

Ndjekja e lëvizjes së molekulave gjithashtu ndihmon astronomët të kuptojnë proceset dinamike që zhvillohen brenda zemrës së galaksisë. “Këto molekula formohen nën kushte të caktuara temperaturash dhe presioni, kështu që duke i hartuar ne mund të kuptojmë mjedisin real,” shpjegon Dr Barnes.

Hartimi i këtyre “tracers molekularë” lejon ACES të zbulojë rrjedhat, turbulencën dhe kimikën nga shkalla masive e zemrës galaktike deri te grumbujt individualë të gazit ku një ditë mund të formohet një yll.

Dr Barnes shton: “Tregon një zonë që po ridizenjohet vazhdimisht nga gravitacioni dhe ciklet e jetës së yjeve të mëdhenj, dhe ndërveprimet e tyre me objekte ekzotike si vrimat e zeza. Imazhi tregon një rrjet të gjerë filamentesh të gjata të gazit që shtrihen mbi qindra vite drite, re të dendura ku po formohen yje të rinj, dhe hapësira të mëdha të zbrazëta të krijuara nga shpërthimet e fuqishme yjore.”

Filamentet duket se funksionojnë si lumenj gazi, duke drejtuar materialin drejt re të dendura ku yjet mund të rriten. Dr Daniel Walker nga Universiteti i Manchester-it tha për Daily Mail: “Këto struktura ishin parë më parë në zona individuale, por ACES tregon se ato janë të përhapura gjerësisht. Origjina e tyre mbetet e paqartë, por mund të ndjekë fushat magnetike, rrjedhat e mëdha të gazit, ose procese dinamike të pakapshme më parë.”

Ajo që e bën këtë imazh kaq të rëndësishëm është se kushtet në CMZ mund të zbulojnë se si u formua sistemi ynë diellor dhe të tjerë të ngjashëm. Profesori Steven Longmore, nga Liverpool John Moores University, tha: “Është laborator më i mirë për të kuptuar se si u formuan Dielli dhe sistemi ynë diellor.”

CMZ është zona më e afërt me Tokën me kushte të ngjashme me ato të Universit të hershëm, duke lejuar që yjet dhe planetet që formohen aty të vëzhgohen me detaje të jashtëzakonshme, dhe kështu të kuptojmë më mirë origjinën tonë. /GazetaExpress/