“Një dritare drejt universit të errët”: Astronomët zbulojnë një objekt të papritur “fantazmë” në thellësitë e hapësirës

Mistere

Gazeta Express

06/01/2026 20:47

Shkencëtarët kanë zbuluar një lloj krejtësisht të ri objekti astronomik, duke e përshkruar atë si “një dritare drejt universit të errët”.

Objekti, i quajtur Cloud-9, është një re e pasur me gaz dhe materie të errët, plotësisht pa yje, e vendosur rreth 14 milionë vite-dritë larg Tokës.

Bërthama e kësaj reje është një sferë e madhe dhe kompakte hidrogjeni neutral, me një diametër prej rreth 4.900 vite-dritë — më shumë se 1.000 herë distanca midis Tokës dhe yllit më të afërt, Proxima Centauri.

Megjithëse përmban sasi të bollshme “karburanti” për formimin e yjeve, astronomët kanë konfirmuar tani, përmes Teleskopit Hapësinor Hubble, se Cloud-9 nuk përmban asnjë yll.

Sipas shkencëtarëve, kjo e bën atë një lloj “blloku ndërtues” të një galaktike që nuk u formua kurrë plotësisht, një relike e mbetur nga universi i hershëm.

Bashkautor i studimit, Dr. Andrew Fox nga Agjencia Evropiane e Hapësirës dhe Instituti i Shkencës së Teleskopit Hapësinor, shpjegon:

“Mund ta mendoni si një galaktikë të dështuar.

Një objekt fantazmë që nuk pati mjaftueshëm masë për t’u vetë-gravituar dhe për të kaluar pragun e formimit të yjeve.”

Cloud-9 përfaqëson një objekt që deri tani ishte vetëm teorik, i njohur si Re H I e Kufizuar nga Rionizimi (Reionization-Limited H I Cloud – RELHIC).

Ajo që i bën RELHIC-ët të veçantë është fakti se ato përbëhen kryesisht nga materie e errët, substanca e padukshme që përbën rreth 26 për qind të masës së universit.

Edhe pse materien e errët nuk mund ta vëzhgojmë drejtpërdrejt, shkencëtarët e dinë se ajo ekziston për shkak të efekteve gravitacionale që ushtron.

“Prova kryesore për ekzistencën e materies së errët në këtë re është vetë madhësia e saj,” thotë Dr. Fox.

“Një re kaq e madhe ka nevojë për një burim graviteti që ta mbajë të bashkuar. Nuk ka yje që ta sigurojnë këtë, dhe gazi i hidrogjenit nuk ka masë të mjaftueshme — kështu që materie e errët duhet të jetë përgjegjëse. Pa të, reja do të shpërbëhej.”

Duke analizuar rrezatimin e gazrave brenda Cloud-9, shkencëtarët vlerësojnë se masa e hidrogjenit është rreth një milion herë më e madhe se masa e Diellit.

Por që reja të mos shpërndahet, ajo duhet të përmbajë rreth pesë miliardë masa diellore materie të errët.

Ky zbulim konsiderohet jashtëzakonisht i rëndësishëm, sepse RELHIC-ët ofrojnë një pamje të rrallë të një momenti shumë të hershëm në historinë e universit.

“Teoritë e formimit të galaktikave parashikojnë se ekziston një prag minimal i materies së errët për të ndezur formimin e yjeve dhe për ta shndërruar një re të errët në një galaktikë ndriçuese,” shpjegon Dr. Fox.

“Cloud-9 është një shembull i një objekti pak poshtë këtij pragu — plotësisht pa yje.”

Edhe pse shkencëtarët kishin dyshuar se objekte të tilla mund të ekzistonin, ato kanë qenë jashtëzakonisht të vështira për t’u zbuluar.

Nëse do të ishte pak më e madhe, reja do të formonte yje; nëse do të ishte më e vogël, do të ishte shpërbërë dhe zhdukur.

Bashkautori Dr. Alejandro Benítez-Llambay nga Universiteti Milano-Bicocca thotë:

“Cloud-9 është një mbijetues i rrallë i ‘mesit’.

Sipas modeleve tona, më pak se 10 për qind e halove në këtë interval mase mbeten në një gjendje kaq të paprekur, duke e bërë Cloud-9 një ‘hallkë të munguar’ në kuptimin tonë mbi lindjen e galaktikave.”

Meqë këto objekte nuk përmbajnë yje, ato pothuajse nuk lëshojnë rrezatim dhe janë jashtëzakonisht të vështira për t’u dalluar.

Cloud-9 u identifikua për herë të parë tre vite më parë nga teleskopi gjigant FAST në Kinë, por vetëm tani, falë Hubble-it, u konfirmua se nuk përmban yje — çka e bën shumë të mundshme që të jetë një RELHIC i vërtetë.

Autori kryesor i studimit, Dr. Gagandeep Anand, shpjegon:

“Para përdorimit të Hubble-it, mund të argumentohej se bëhej fjalë për një galaktikë xhuxhe shumë të zbehtë, të padukshme nga teleskopët tokësorë.

Por në shkencë, shpesh mësojmë më shumë nga dështimet sesa nga sukseset. Në këtë rast, fakti që nuk pamë asnjë yll është prova që teoria është e saktë.”

Zbulimi, i botuar në The Astrophysical Journal Letters, sugjeron se RELHIC-ë të tjerë mund të ekzistojnë, madje edhe në “fqinjësinë” tonë kozmike.

Teleskopi FAST pritet të luajë një rol kyç në zbulime të reja të këtij lloji.

“Duhet patjetër të ketë më shumë RELHIC-ë,” thotë Dr. Fox.

“Na duhen më shumë raste për të kuptuar nëse Cloud-9 është një përjashtim i çuditshëm apo një shembull tipik.”

Çfarë është materia e errët?

Materia e errët është një substancë misterioze, e padukshme, që mendohet se përbën rreth 85 për qind të masës së universit.

Ajo nuk reflekton dritë dhe nuk është vëzhguar kurrë drejtpërdrejt, por ekzistenca e saj deduktohet nga ndikimi gravitacional mbi materien e zakonshme.

Sipas Agjencisë Evropiane të Hapësirës:

“Po të ndriçosh një dhomë krejtësisht të errët me një elektrik dore, do të shohësh vetëm atë që ndriçohet — por kjo nuk do të thotë se pjesa tjetër e dhomës nuk ekziston.”

Materia e errët konsiderohet “ngjitësi gravitacional” që mban të bashkuara galaktikat. Pa të, shumë galaktika do të shpërbëheshin në vend që të rrotulloheshin në mënyrë të qëndrueshme.

Vetëm 5 për qind e universit të vëzhgueshëm përbëhet nga materia e njohur — atome dhe grimca nënatomike. /GazetaExpress/