Ndërmjet së drejtës, gjuhës dhe besimit

Maqedoni

Gazeta Express

07/04/2026 15:02

Argumenti se gjuha e provimit është kyçe për cilësinë e mbrojtjes juridike nuk qëndron. Ai më shumë flet për mosbesim sesa për një standard real profesional. E kohezioni nuk ndërtohet mbi mosbesim—ai ndërtohet mbi aftësi, rregulla dhe mirëkuptim të ndërsjellë.

Nga Andreja STOJKOVSKI

Protesta e djeshme hapi një dilemë më të gjerë shoqërore. Dilema ime është ndryshe, por jo e ndarë nga ajo: si të sigurohet që çdo avokat, pa marrë parasysh përkatësinë etnike, mund të kuptojë plotësisht dhe të mbrojë të drejtat e çdo qytetari.
Kërkesat e studentëve i konsideroj legjitime. E drejta për të përfunduar arsimin dhe për t’iu qasur profesionit në gjuhën në të cilën kanë studiuar nuk është çështje lëshimi, por çështje parimi.

Një pjesë e reagimeve, kryesisht nga avokatët, e reduktojnë këtë çështje në gjuhën në të cilën jepet provimi i jurisprudencës. Por kjo nuk është thelbi. Shumë prej tyre nisen nga mosbesimi që e mbartin ndaj këtij hapi, duke hapur pyetje për kohezionin dhe për drejtimin në të cilin po lëviz shoqëria.

Me këtë rast harrohet se kohezioni nënkupton lëvizje në të njëjtin drejtim të të gjitha komuniteteve dhe kjo është e mundur pa përjashtuar të drejtat e cilësdo prej tyre, as me imponimin e supremacisë së një komuniteti mbi tjetrin.

Provimi i jurisprudencës, para së gjithash, është provim në të drejtë, në njohuri, arsyetim juridik dhe aftësi për zbatimin e ligjeve. Ai nuk është, dhe nuk duhet të bëhet, test për përkatësi gjuhësore. Nëse e shndërrojmë në këtë, atëherë tashmë e kemi humbur betejën për kohezion.
Një pjesë e argumenteve shkojnë edhe një hap më tej. Krijohet përshtypja se dhënia e provimit të jurisprudencës në gjuhën maqedonase është garanci për aftësinë për të ushtruar të drejtën në sistemin juridik maqedonas. Por kjo nuk është e saktë.

Provimi i jurisprudencës nuk është, dhe nuk mund të jetë, provim për saktësi gjuhësore. Nëse do të ishte, atëherë shumë prej atyre që sot me sukses e ushtrojnë profesionin do të kishin sfidë serioze për ta kaluar në atë nivel. Kjo, megjithatë, nuk i bën më pak të aftë si avokatë.

Prej këtu, argumenti se gjuha e provimit është kyçe për cilësinë e mbrojtjes juridike nuk qëndron. Ai më shumë flet për mosbesim sesa për një standard real profesional. E kohezioni nuk ndërtohet mbi mosbesim—ai ndërtohet mbi aftësi, rregulla dhe mirëkuptim të ndërsjellë.

Pyetja e qytetarëve është legjitime dhe meriton përgjigje të qartë, pa shumë retorikë: si të sigurohet që avokati do të mund të komunikojë qartë dhe të ofrojë mbrojtje juridike cilësore?

Përgjigjja nuk qëndron në gjuhën e provimit, por në standardet profesionale dhe në mënyrën se si është rregulluar profesioni.
• Procedurat gjyqësore në Maqedoninë e Veriut zhvillohen në gjuhën maqedonase, me përkthim aty ku është e nevojshme. Çdo avokat që ushtron rregullisht profesionin duhet të funksionojë në atë mjedis.
• Komunikimi me klientët është pjesë e detyrimit profesional. Avokati kompetent, pa marrë parasysh përkatësinë etnike, do të kujdeset ta kuptojë rastin e palës, qoftë përmes komunikimit të drejtpërdrejtë, qoftë përmes sigurimit të përkthimit të duhur.
• Tregu e filtron kompetencën. Avokatët që nuk mund të përfaqësojnë në mënyrë efektive klientët përmes vijave gjuhësore nuk do të ndërtojnë praktikë të fortë, sidomos në raste komplekse.
• Dhe, ndoshta më e rëndësishmja, besimi ndërmjet klientit dhe avokatit është gjithmonë individual, jo kolektiv. Qytetarët nuk zgjedhin “avokat shqiptar” apo “avokat maqedonas”. Zgjedhin avokat me reputacion, qartësi dhe aftësi të dëshmuar.
Kjo nuk vlen vetëm për të drejtën. Vlen edhe për profesione të tjera ku ekziston hyrje e qartë në profesion dhe ku besimi është thelbësor, siç është mjekësia.
Edhe aty ekziston provim profesional si kusht për qasje në profesion. Por pacientët nuk e matin mjekun sipas gjuhës në të cilën e ka dhënë provimin, por sipas njohurisë, qasjes dhe aftësisë për të ndërtuar besim.

Këtu gjuha nuk është bazë për besimin, ai ndërtohet mbi cilësinë e profesionistit. Si, përndryshe, të shpjegojmë se shumë njerëz vendosin të kurohen jashtë vendit, apo vizitojnë specialistë të huaj që punojnë në Maqedoni.

Përvoja ime personale e konfirmon këtë. Në dy raste vendosa t’ua besoj shëndetin tim mjekëve specialistë shqiptarë. Jo për shkak të përkatësisë etnike apo ndonjë afërsie tjetër, por për shkak të trajtimit që mora si pacient, ndjenjës së të qenit i kuptuar dhe besimit që ata ndërtuan.
Rasti i dytë është ndoshta edhe më ilustrues. Fillimisht isha në kontroll te një specialist tjetër, por mënyra se si u qas ndaj meje dhe trajtimit nuk e kaloi testin e parë, bazë të profesionalizmit.

Vendimi për të vazhduar më tej u udhëhoq pikërisht nga kjo: nga nevoja për besim dhe siguri, jo nga ndonjë përcaktim tjetër.
Të dy mjekëve u jam sinqerisht mirënjohës për profesionalizmin, përkujdesjen dhe për faktin që kontribuuan që të jem në shëndet të shkëlqyer.

Prandaj, mbrojtja e qytetarëve nuk qëndron në kufizimin e qasjes që në fillim, por në sigurimin që profesioni në mënyrë të qëndrueshme zbaton standarde të larta pasi dikush bëhet pjesë e tij.

Shqetësimi im është se çdo qytetar që ka nevojë për avokat duhet, në atë moment të cenueshmërisë, të kuptohet plotësisht.
Shqetësimi i atyre që flasin për provimin si lidhje gjuhësore është se këto hapa e dëmtojnë kohezionin ndërmjet komuniteteve dhe çojnë drejt ndarjeve.

Të dy shqetësimet janë të kuptueshme. Por përgjigjja nuk është t’i ngushtojmë të drejtat, as të vendosim barriera.

Përgjigjja është të ndërtojmë sistem në të cilin të drejtat realizohen në hapësirë të përbashkët, ndërsa përgjegjësia dhe standardet vlejnë njësoj për të gjithë.
Kjo do të thotë të zgjerojmë kompetencën dhe mirëkuptimin e ndërsjellë në të gjithë sistemin. Të sigurojmë që çdo avokat të mund të komunikojë, të shpjegojë dhe të përfaqësojë, ndërsa çdo qytetar të ketë besim se do të kuptohet.

Në një sistem të tillë, kohezioni nuk humbet. Ai ndërtohet.

Në disa profesione dhe funksione publike, ky mirëkuptim nuk mund të mbetet vetëm në nivelin e vullnetit të mirë. Ai gradualisht bëhet edhe çështje kapaciteti, aftësie për të komunikuar, për të udhëhequr dhe për t’u shërbyer të gjithë qytetarëve.

Por dallimi është i rëndësishëm: a do ta ndërtojmë këtë si detyrim që imponohet, apo si standard që arrihet. E para krijon rezistencë. E dyta krijon besim.
Prej këtu, ne kemi nevojë për një shoqëri në të cilën gjuha nuk është barrierë nga e cila duhet të mbrohemi, por urë që tashmë e kemi kaluar.

Nuk kemi nevojë të tërhiqemi nga njëri-tjetri, por të funksionojmë së bashku, në një rend të përbashkët dhe funksional.
Nuk na duhet që çdo avokat të jetë identik. Na duhet që çdo avokat të jetë i aftë.