Eseja e javës/ Julian Barnes: Fjalët 

Arte

Gazeta Express

23/01/2026 16:48

Julian Patrick Barnes (1946), shkrimtar anglez. Fitues i Man Booker Prize më 2011 për romanin ‘The Sense of an Ending’. Më 2004 është bërë Commandeur of L’Ordre des Arts et des Lettres. Vlerësime të tjera, Somerset Maugham Award dhe  Geoffrey Faber Memorial Prize, ndërsa më 2021 Jerusalem Prize 

FJALËT

Nga Julian Barnes

E kam kaluar jetën time me fjalët, duke i shkruar dhe lexuar ato. Fjalët janë ato se si unë e ndërtoj panoramën time të botës aty jashtë – atë reale të cilën e jetoj dhe njëkohësisht atë fiksionale që e krijoj. Unë e nis ditën time duke lexuar fjalë në një gazetë të shtypur dhe e mbaroj atë para se të ndal dritën me një revistë ose libër. Unë besoj thellësisht te fjalët, në zotësinë e tyre të përfaqësojnë mendimin, të përcaktojnë të vërtetën dhe të krijojnë të bukurën. Jam po kaq i vetëdijshëm se fjalët përdoren në mënyrë të vazhdueshme për qëllime të kundërta: për të pështjelluar të vërtetën, për të keqinterpretuar mendimin, për të gënjyer, për të përgojuar dhe për të nxitur urrejtjen. Po ashtu mendoj për fjalët si diçka të lëvizshme, të rrëshqitshme, metaforike. 

Kur isha djalosh, duke luajtur ca lojëra fjalësh me familjen, çdo zënkë zgjidhej me britmat e, ‘Shiko në fjalor!’ Ky shikim në fjalor kishte dy pjesë: e para kishte të bënte me statusin e fjalëve, në të vërtetë me ekzistencën: nëse ndonjë fjalë nuk ishte në fjalor, atëherë pra nuk ekzistonte, në asnjë kuptim real. ‘Nuk është në fjalor!’ ishte një përfundim triumfues për rivalin. Pjesa e dytë kishte të bënte me domethënien: një fjalë kishte kuptimin e asaj që fjalori thoshte se donte të thoshte, asgjë më shumë, asgjë më pak. Fjalori në fjalë ishte një Chambers, pra jo edhe aq i rëndë, por prapë një vepër njëvëllimëshe. Dhe unë fëmijërisht shkoja me mendjen se një fjalor i tillë përmbante të gjitha fjalët që ekzistojnë – ose, të paktën, që ekzistonin ose do të ekzistonin për qëllime praktike në jetën time. 

Adoleshenca dhe vetëdijesimi rreth seksit më bënë të kuptoja se kishte më shumë fjalë në qiell dhe tokë sesa që përfytyroheshin në fjalor. Mbaj mend veten, në momente ngeje, duke rrëmuar fjalë dhe fraza në fjalor që hamendësoja se kishin të bënin ndonjë gjë me seksin; po ashtu, fjalët e reja dhe frazat që djemtë i përdornin me një kuptim zbulimi drithërues. Se ‘nuk ishin në fjalor’ dhe nuk mund të përdoreshin para prindërve të mi, i bënte ato, natyrisht, edhe më drithëruese që t’i përdorja privatisht. 

Por prapë besoja në autoritetin e përgjithshëm të fjalorit dhe derisa nuk isha aq i dhënë pas reflektimit filozofik, i pranoja si të vërteta dy gjëra rreth fjalëve, jetën dhe historinë e tyre. E para ishte se fjalët barabiten me botën: se çdo fjalë qëndron për një gjë të vërtetë aty jashtë; dhe anasjelltas, se gjithçka aty jashtë në botë e ka emrin e vet përkatës dhe ai emër, ajo fjalë, duhej të gjendej në fjalor. Dhe gjëja e dytë që gati e pranoja ishte se në momentin që emërtohej një gjë – qoftë nga Adami në Kopshtin e Edenit, ose nga ndonjë njeri shpelle leksikisht i avancuar – fjala nuk donte të thoshte asgjë më shumë se gjënë e denotuar prej saj. Pra – me fjalë të tjera – kishte një epokë të artë, një mbretëri paqësore ku të gjitha fjalët shtriheshin lumturisht njëra me tjetrën, duke mos nënkuptuar asgjë më shumë as asgjë më pak se sa ajo e bëjnë dhe lumnisht secila fjalë ishte e lidhur me gjënë, idenë, çështjen, nocionin e vet.  

Vënë kështu tingëllon një çikëz absurde – qëllimshëm. Por është, mendoj, besimi që shumica nga ne nisin të kenë rreth fjalëve dhe disa sish vazhdojnë ta kenë edhe më tej: ideja se fjalët kanë disa domethënie të ngulitura, origjinale, autentike dhe rruga e vetme për të shkuar tutje është teposhtë. Ky moshërim i artë leksikor shpesh i lidh duart me preskriptivizmin gramatikor – kurrë mos e përfundoni sentencën me parafjalë, kurrë mos e ndani infinitivin, e kështu me radhë – për t’i bërë njerëzit t’iu shkruajnë gazetave më shumë letra të trishta dhe irrituese rreth rënies së gjuhës dhe, me të, qytetërimit. Posa që nuk i besoni më një fjale se nënkupton atë që ‘gjithmonë ka nënkuptuar’, atëherë fjala niset për në ferr me shportë, siç e kish zakon të thoshte ime më. Sado që kjo është një fjalë e çuditshme për fillim – shportë. Po si mund të shkojë fjala në ferr në një sosh?

Fillova të kuptoja se kishte diçka të gabuar te një absolutizëm i tillë linguistik kur nisa punën e parë pas universitetit: si redaktor asistent në një shtojcë të re të Oxford English Dictionary. I kalova tre vjet duke hulumtuar historinë e disa fjalëve dhe frazave mes shkronjave B dhe G, duke u përpjekur të gjeja përdorimin e tyre më të hershëm në shtyp, të përshkruaja etimologjitë, shqiptimet dhe përkufizimet e tyre. Ishte puna mikroskopike, tejet e veçantë – mbaj mend të kem kaluar ditë të tëra duke lexuar libra kriketi, në përpjekje që të gjeja përdorimin më të hershëm në shtyp të fjalës ‘gully’ – por ato tri vjet m’i ndryshuan shumicën e hamendësimeve të mia rreth fjalëve dhe fjalorëve. 

Nëse unë iu futa kësaj pune si një preskriptivist konservativ, dola prej saj si një deskpriptivist liberal. Nuk besoja më në Epokën e Artë të gjuhës, ca barabitje platonike të fjalës dhe gjësë. As nuk e pranoja mitin e rënies linguistike – se njëherë e një kohë gjuha përdorej nga njerëz që prore dinin të ndanin shapin prej sheqerit, derisa erdhën barbarët përmes dyerve dhe sollën keqpërdorimin, pakujdesinë, vulgarizimin. Përkundrazi, zura të besoj se gjuha ishte – dhe është – shpesh aproksimative, se fjalët nënkuptojnë vetëm atë që ne përgjithësisht pajtohemi se nënkuptojnë dhe se gjuha angleze përherë ka qenë në një gjendje të lëvizjes së potershme – dhe aq më mirë për të. 

Lërmëni të jap ca shembuj. Kur politikani laburist uellsian Ray Gunter u largua nga Parlamenti më 1972, ai mbajti një fjalim emocional, në të cilin tha se do të kthehej në luginën ‘from whence I have come’ (nga kam ardhur). Pati një mori përqeshjesh – përqeshje luksi – në kurriz të Gunterit për atë vërejtje. Ho ho, ai nuk e ditka se ‘whence’ do të thotë ‘from where,’ (prej nga) kështu që ‘from whence’ është si të thuash ‘from from where’, qafën e thefshin këta marroqë linguistikë. Por – shikoni në fjalor – ‘from whence’ është bukur e dëshmuar si të Shekspiri si te Bibla (Gunter pa asnjë fije dyshimi po i referohej Psalmit 121: ‘I will lift up mine eyes unto the hills, from whence cometh my help’). Gramatikanët që përpiqen të imponojnë gramatikën në një gjuhë në lëvizje, t’i japin dhunshëm prapavijës së saj një pastërti origjinale të rreme të strukturës, janë përherë në anën e humbësve. Gjithsesi, tekembramja – dhe kjo nuk është diçka që e them shpesh – ne nuk jemi francezë. Me shekuj francezët kanë pasur – dhe e kanë ende – Academie Française që gjykon se çka është vërtet dhe autentikisht një fjalë frënge dhe prore ka gjetur alternativa ‘të përshtatshme’ për neologjizmat dhe importimet e papranueshme, si ‘le weekend’. E panevojshme të thuhet, qëllimet e tyre prej kohësh kanë qenë irelevante për mënyrën se si flasin dhe shkruajnë francezët. Para disa vitesh një profesoreshë franceze më tregonte për një të njohurën e saj, një parisiene e re snobe, e cila e kishte prezantuar shokun e saj si ‘my friend’ me një theks të plotë francez, natyrisht. 

Shembulli im i dytë ka të bëjë me fjalët ‘uninterested’ dhe ‘disinterested’. Ato shpesh citohen si një shembull i asaj se si dy fjalë të këndshme e domethënie të ndryshme janë ngatërruar gjatë përdorimit të pakujdesshëm. Sipas kësaj ideje gjerësisht të përhapur, ‘uninterested’ do të thotë ‘non interested’ dhe ‘disinterested’ do të thotë ‘impartial’. Të bësh diçka uninterestedly është bukur ndryshe nga të bësh disinterestedly. Por të lartpëmendurit marroqë linguistikë filluan të përdornin ‘disinterested’ për të nënkuptuar ‘uninterested’, kuptimi i vërtetë, origjinal i ‘disinterested’ humbi dhe tash të gjithë ne do të shkojmë në ferr me atë shportën, ose ndonjëherë me karrocë dore. Kam një simpati instinktive për këtë pakënaqësi – do të parapëlqeja shunë më shumë që ato dy fjalë të jenë të dallueshme në domethënie – por nëse shikoni dëshmitë historike, kjo gjë është bukur e paqartë. Përdorimi i parë i ‘uniterested’ në OED (Oxford English Dictionary) është në kuptimin e ‘disinterested’ dhe përdorimi i parë i fjalës ‘disinterested’ është në kuptimin e ‘uninterested’. Në vend të mitit të rënies, gjejmë të vërtetën e turbullirës disashekullore. 

Kur, pak kohë pas viteve të mia të angazhimit për fjalorin, nisja të shkruaja fiksion, unë i mora pas vetes këto besime rreth gjuhës. Gjuha angleze është – gjithmonë ka qenë – një kafshë e kryqëzuar: kjo shpjegon pjesërisht se prej nga vjen fuqia, energjia dhe përkulshmëria e saj. Poroziteti i saj ndaj gjuhëve dhe dialekteve të vendeve të tjera anglisht-folëse vepron si një transfuzion gjaku i rregullt. Çdo shkrimtar i lindur në gjuhën angleze është bukur me fat: jo vetëm për tërë ata lexues të mundshëm, por edhe për çdo fjalë me të cilën ai ose ajo do të – dhe atë seriozisht – luajë.

Natyrisht, duke qenë relativist liberal rreth fjalëve nuk do të thotë se mendoj se secili mund të përdorë gjuhën – të shkruar ose të folur – po aq sa çdokush tjetër. Lufta kundër klisheve është në fuqi – edhe në qoftë se, derisa po e shkruaj, këtë frazë – lufta kundër klisheve – tingëllon, mirë de, paksa klishe. S’do mend, disa shkrimtarë janë më të mirë se të tjerët – në qartësi, stil, shprehje, efekt. S’do mend, shkrimtari nuk duhet ta pështjellojë pa nevojë lexuesin, vetëm po qe nevoja – për një qëllim specifik dhe të plotëkuptueshëm. S’do mend, djemtë e këqij linguistikë janë ende aty jashtë – duke kërkuar votën tonë, duke u munduar të na shesin një produkt, duke na gënjyer rreth asaj që ka ndodhur – me anë të përdorimit të keq ose të keqdrejtuar të gjuhës. Po prapë unë besoj se në fund gjuha e mirë do të dëbojë atë të keqen dhe se turbulluesit do të mposhten, pjesërisht nga vetë forca e gjuhës në vetvete.

Në të njëjtën kohë, derisa unë po e kremtoj përkulshmërinë e pafundme të gjuhës të cilën e përdor në shkrim, ka ndryshime në të që nuk më pëlqejnë. Brenda ish leksikografit tolerant dergjet qytetari i moçëm i vrerët. Ja pak gjëra që i kam shumë për zemër: urrej mënyrën se si ‘storied’ ka nisur të zëvendësohet me ‘historic’ dhe ‘paraphrase’ po përdoret në vend të ‘adapt’; ose ‘fulsome’ (që ‘do të thotë’ ‘falsely over the top’) po përdoret në kuptimin ‘very full’. ‘Beg the question’ prej kohësh ka qenë çështje e humbur; ‘do të thotë’ ‘avoid the question by prejudging the answer’, por – ndoshta për shkak se ‘beg’ ka njëfarë ambiguiteti në të – ka nisur të nënkuptojë ‘ask the question’. Dua të anglishtja britanike të ruajë dallimet që ka me anglishten amerikane. Nuk më pëlqen përdorimi ngjethës i ‘out the door/window’ më parë se ‘out of the door/window’ (miku im i moçëm Ian McEwan e ka përdorur kështu në romanin e tij Lessons dhe kur i bëra këtë vërejtje ai gjegji, ‘Oh, më pëlqen, thjesht më duket më koncize’). Ngjashëm, në komentimet sportive, termat amerikanë si ‘an assist’ ose ‘step up to the plate’ tash përdoren shpesh, pa ndonjë qëllim më të mençur, me sa shoh unë. Dhe kur dikush një gjeneratë ose dy më i ri se unë thotë: ‘’I like that you’re here’ (Më pëlqen që je këtu) në vend se ‘I’m glad that you’re here’, ose ‘I like the fact that you’re here’, më jepet ta mbërthej mirë. Konstrukti – nga gjermanishtja përmes anglishtes amerikane – tingëllon i gabuar dhe i vrazhd për veshët e mi.  Kam një pakënaqësi të brendshme ndaj asaj që ka ndodhur me fjalën e lezetshme ‘uxorious’; është përdorur për të përshkruar burrin që e lë kokën pas gruas së tij; tash i referohet një burri që thjesht ka një numër grash. Nuk do ta quaja këtë uxoriousness, përkundrazi – në rastin më të mirë – recidivizëm sentimental. 

Ose merreni atë foljen e vjetër të saktë dhe të këndshme ‘to decimate’. Nga latinishtja decimare, në kuptimin heq një nga dhjetë. Siç përdorej në ndëshkimet ushtarake. Kur një legjion romak luftonte namshëm – apo mos duhet të themi panamshëm? – keq ose sillej pabesisht, të mbijetuarit radhiteshin dhe vriteshin një në dhjetë. Ishte një ndëshkim i tmerrshëm, por po ashtu shumë i përpikët. Pastaj erdhi ajo rrëshqitja e domethënies dhe në ditët e sotme fjala përdoret si sinonim i masakrës, zhdukjes, fshirjes nga faqja e dheut: me fjalë të tjera, vrasja e më shumë se nëntë nga dhjetë. Njoh shkrimtarë shumë të mirë, madje edhe profesorë të anglishtes, që e përdorin gabimisht këtë term. Mund të themi pra se ata e kanë dhjetëzuar kuptimin e saj. Të gjithë duket ta kenë humbur hapin në këtë, përveç meje dhe një grushti studiuesish të latinishtes. Saherë që e shoh ta përdoret në atë kuptim të shtrembër, ndiej atë që Evelyn Waught e kishte përshkruar njëherë si ‘dëshira e flaktë senile për t’iu shkruar letra gazetave’.

Po të më duhej të përdorja fjalën në kuptimin e saj të vërtetë, origjinal, pak veta do të më kuptonin. Kështu që fjala ka humbur – ose më mirë, domethënia e saj e mëparshme ka humbur. Si shkrimtar, e pranoj këtë pa e kremtuar; si qytetar i vrerët, qahem. Por si një ish leksikograf, shikoj në fjalorin e OED historinë e fjalës dhe e kuptoj se kjo rrëshqitje e domethënies, që mua ma hante mendja të ishte e kohëve të fundit, ishte në të vërtetë duke ndodhur gjatë shekullit XIX. Gjuha është baticore, oqeanike dhe qëndrimi individual me një pllakardë proteste s’do mend se do të përlahet nga cunami i vërtetë… Hmm – ‘cunami’. Hajt tash, mos më lini të merrem edhe me këtë.

/Marrë nga Julian Barnes, ‘Changing My Mind’, Notting Hill Editions, 2025

/Përkthimi: Gazeta Express