Autizmi te vajzat, më i fshehur dhe i vonuar në diagnozë

Keshilla Mjekësore

Gazeta Express

05/02/2026 19:14

Për dekada me radhë, autizmi është konsideruar kryesisht si një çrregullim që prek djemtë. Por ekspertët thonë se kjo ide po vihet seriozisht në pikëpyetje, pasi studime të reja sugjerojnë se vajzat mund të preken po aq shpesh sa djemtë – thjesht diagnostikohen më vonë.

Prevalenca e autizmit është rritur ndjeshëm gjatë 30 viteve të fundit dhe tradicionalisht raportet tregojnë rreth katër herë më shumë djem të diagnostikuar sesa vajza. Megjithatë, një studim i gjerë që përfshiu mbi 2.5 milionë fëmijë, të ndjekur për dekada, zbuloi se ndonëse djemtë diagnostikohen më shpesh në fëmijëri, vajzat “e kapin” këtë diferencë gjatë adoleshencës. Deri në moshën 20-vjeçare, normat e diagnostikimit mes gjinive pothuajse barazohen.

Ekspertët e kanë cilësuar studimin si “të rëndësishëm dhe në kohën e duhur”, pasi mbështet bindjen e kahershme se autizmi te gratë dhe vajzat mbetet gjerësisht i padiagnostikuar. Duke botuar gjetjet në The BMJ, autorët theksojnë nevojën për të kuptuar pse femrat marrin diagnozën më vonë sesa meshkujt.

Studimi u drejtua nga Instituti Karolinska në Suedi dhe përfshiu rreth 2.7 milionë persona të lindur mes viteve 1985 dhe 2022, të ndjekur për rreth 35 vjet. Gjatë kësaj periudhe, u diagnostikuan mbi 78 mijë raste, zakonisht rreth moshës 14 vjeç. Diagnoza ishte më e shpeshtë te djemtë 10–14 vjeç dhe te vajzat 15–19 vjeç, ndërsa pas moshës 20 vjeç nuk u vu re më dallim domethënës mes gjinive.

Autizmi është një çrregullim neurozhvillimor i pranishëm që nga lindja, por për shkak se shfaqet në spektër, disa persona diagnostikohen herët, ndërsa të tjerë shumë më vonë. Ai shoqërohet me dallime në komunikimin social dhe sjellje të përsëritura ose rigide, të cilat mund të çojnë në izolim social dhe rrezik më të lartë për probleme të shëndetit mendor dhe fizik.

Studiuesit përmendin disa shpjegime pse autizmi është parë si “çrregullim mashkullor”, përfshirë të ashtuquajturin “efekti mbrojtës femëror”, sipas të cilit vajzat kanë nevojë për një ngarkesë më të lartë gjenetike që shenjat e autizmit të bëhen të dukshme. Po ashtu, vajzat shpesh arrijnë të “maskojnë” tiparet autike duke imituar sjelljet sociale të bashkëmoshatarëve, ndërsa kriteret diagnostikuese janë ndërtuar kryesisht mbi modele mashkullore.

Si pasojë, shenjat e autizmit te vajzat mund të mos dallohen deri në adoleshencë, kur ndërveprimet sociale bëhen më komplekse. Studiuesit përfundojnë se raporti meshkuj–femra tregon një “efekt të fortë barazimi me kalimin e kohës”, duke sugjeruar se autizmi nuk është realisht më i shpeshtë te djemtë, por thjesht shfaqet më herët dhe diagnostikohet më shpejt.

Megjithatë, autorët pranojnë kufizime të studimit, pasi nuk janë marrë parasysh faktorë të përbashkët gjenetikë, mjedisorë apo çrregullime shoqëruese si ADHD apo paaftësia intelektuale.

Ekspertë të pavarur paralajmërojnë se pavarësisht debateve mbi diagnozën, nën-diagnostikimi i autizmit, veçanërisht te vajzat dhe gratë, është shqetësues. Studimet tregojnë se personat autikë të padiagnostikuar shpesh përballen me vështirësi të rënda, përfshirë probleme serioze të shëndetit mendor dhe rrezik të shtuar për vetëvrasje.

Gjetjet vijnë në një kohë kur kërkesa për shërbime të shëndetit mendor, ADHD dhe autizmit po rritet ndjeshëm, duke krijuar lista të gjata pritjeje – veçanërisht për vajzat dhe gratë që në të kaluarën janë anashkaluar nga sistemi diagnostik. /GazetaExpress/