Nga Albin Kurti te Sami Lushtaku. Historia e një gjuhe që prodhoi dhunë

OP/ED

Gazeta Express

16/05/2026 10:37

Përplasja mes Sami Lushtaku dhe Hysni Mehanes nuk është incident i izoluar. Ajo është pasojë e një kulture politike të ndërtuar prej vitesh me demonizim, poshtërim dhe urrejtje verbale.

Shkruan: Baton Haxhiu

Në Skenderaj, gjithçka nisi me një fjali.

Një status në rrjete sociale. Një etiketim brutal. Një krahasim që në Kosovë nuk është thjesht sharje politike, por goditje identitare. Hysni Mehana e quajti një ish-luftëtar “Sami Serbia”. Në çdo vend tjetër ballkanik kjo mund të lexohej si provokim banal politik. Në Kosovë jo. Në Kosovë, lidhja morale me Serbinë nuk është vetëm akuzë. Është përjashtim nga historia kolektive e luftës.

Pastaj ndodhi ajo që ndodh rëndom në shoqëri ku temperatura e gjuhës ka vite që rritet.

Sami Lushtaku shkoi ta takojë. Nuk kishte më debat publik. Nuk kishte më status. Kishte zemërim. Nerv. Instinkt. Dhe një telefon në dorë që përfundoi si mjet goditjeje. Më pas erdhi policia. Prokuroria. Kamerat. Deklaratat. Të gjithë folën për aktin. Pak folën për klimën që e prodhoi atë.

Sepse dhuna reale rrallë fillon me grusht. Ajo zakonisht fillon me gjuhë. Me çnjerëzim. Me tallje. Me poshtërim publik. Me krijimin e idesë se tjetri nuk është më kundërshtar politik, por pengesë morale që duhet zhdukur nga hapësira publike.

Dhe Kosova ka vite që jeton brenda kësaj klime.

Në të vërtetë, kjo histori nuk fillon me Vetvendosjen. Ajo fillon menjëherë pas luftës. Në një Kosovë të lodhur nga lufta, të mbushur me armë, trauma dhe rivalitete politike, nisi edhe lufta tjetër: lufta e fjalëve.

Një pjesë e madhe e kësaj gjuhe u prodhua përmes Bota Sot. Nje gazetë me autorë të poshtër ne karakter dhe me shkrime me përmbajtje armiqesore ndaj jetës në Kosovë. Për vite me radhë, aty u ndërtua një demonizim sistematik i UÇK-së dhe individëve të saj. Me shkrime të përditshme, me etiketime, me insinuata kriminale dhe me një gjuhë që shpesh nuk synonte kritikën politike, por delegjitimimin moral të luftës dhe figurave të saj. Në ato vite, kundërshtari nuk ishte vetëm rival politik. Ishte tradhtar. Kriminel. Rrezik kombëtar.

Pastaj erdhi reagimi.

Zyra për Informim e Qeverisë së Përkohshme, e drejtuar nga ish të burgosur politikë dhe njerëz që vinin nga bota ilegale e rezistencës, nisi kundërpërgjigjen me të njëjtën ashpërsi. Gjuha u bë edhe më e rëndë. Akuzat më personale. Urrejtja më publike. Ishte një brez që vinte nga burgjet politike, nga lufta dhe nga një memorie e thellë konflikti me një pjesë të gazetarëve dhe strukturave të afërta me LDK-në.

Dhe pikërisht aty filloi normalizimi i brutalitetit verbal në Kosovën e pasluftës.

LDK-ja e atyre viteve, përmes gazetës dhe njerëzve pranë saj, shpesh përdori një gjuhë shumë më të ashpër se ajo që sot i atribuohet Vetëvendosjes. Ndërsa pala tjetër iu përgjigj me të njëjtin nerv lufte. Askush nuk ndalej për të pyetur se çfarë po i ndodhte gjuhës publike të Kosovës. Të gjithë mendonin se beteja ishte morale dhe se çdo fjali ishte e justifikuar në emër të saj.

Pastaj erdhi një brez tjetër politik.

Vetëvendosje nuk e shpiku këtë gjuhë. Por e modernizoi. E organizoi. E ktheu në energji mobilizuese. Në momete e ktheu në krim.

Por kjo kulturë e demonizimit nuk i kurseu as vetë njerëzit e Vetëvendosjes.

Albin Kurti ishte maltretuar në burgjet serbe dhe më pas ishte liruar përmes një amnistie zyrtare të regjimit të Vojislav Koshtunica, një proces që në atë kohë ishte rezultat edhe i presionit të madh ndërkombëtar dhe publik shqiptar. Megjithatë, për vite me radhë, pikërisht ky fakt u përdor për ta etiketuar si “njeri të Serbisë”, si figurë e dyshimtë apo si projekt i fshehtë politik.

Edhe ndaj njerëzve të Vetëvendosjes u përdorën etiketime të tjera, për prejardhjen familjare, për lidhjet e baballarëve të tyre me sistemin komunist jugosllav apo afërsinë me institucionet e kohës së Jugosllavisë dhe Serbisë.

Dhe pikërisht këtu shihet tragjedia e gjuhës politike në Kosovë. Se ajo nuk kursen askënd. Në një moment demonizohen luftëtarët e UÇK-së. Në një moment tjetër demonizohen ish të burgosurit politikë. Pastaj demonizohen familjet, biografitë, prejardhjet dhe kujtesat personale.

 Në protestat e para, në aksionet simbolike, në përplasjet me policinë, në retorikën kundër “kapjes së shtetit”, krijohej ideja se sa më e ashpër fjala, aq më autentik ishte politikani.

Kundërshtari nuk ishte më vetëm rival demokratik. Ishte hajdut. Shitës i shtetit. Bashkëpunëtor i Serbisë. Kriminel. Në këtë klimë, rrjetet sociale u shndërruan në gjykata morale të përditshme.

Dhe paralelisht, protestat filluan të bëhen më agresive. Gurë ndaj institucioneve. Përplasje me policinë. Gaz lotsjellës në Kuvend. Sulme ndaj ndërtesave shtetërore. Në një moment, edhe mjet shpërthyes ndaj Kuvendit të Kosovës. Çdo herë justifikimi ishte i njëjtë: revolta kundër padrejtësisë.

Por problemi i populizmit verbal është se ai nuk e sheh gjuhën si përgjegjësi. E sheh si mobilizim. Sa më e ashpër fjala, aq më e fortë turma.

Dhe kur turma mësohet me gjuhën e urrejtjes, kufiri mes fjalës dhe aktit fillon të zhduket.

Thënia “gjuha dhëmbë s’ka, po eshtra then” nuk është metaforë folklorike naive. Është përshkrim i saktë i mënyrës si funksionon psikologjia kolektive. Fjala nuk të vret menjëherë fizikisht, por e krijon klimën ku urrejtja dhe dhuna fillojnë të duken normale.

Kjo është arsyeja pse rasti i Skenderajt nuk mund të lexohet si incident i izoluar. Reagimi i dhunshëm i Sami Lushtakut nuk mund të justifikohet në një shoqëri demokratike. Por po aq e rrezikshme është të sillet sikur ai shpërtheu në vakum moral, pa vite demonizimi, pa vite ku njerëz të tërë janë trajtuar si e keqja absolute.

Sepse askush nuk mund të thotë me siguri absolute se një fjali prodhon automatikisht një akt. Por po aq e vërtetë është se klima e vazhdueshme e demonizimit e ul pragun psikologjik të dhunës.

Dhe ndoshta kjo është tragjedia më e madhe e Kosovës së pasluftës. Që dhuna verbale filloi të shihej si pjesë normale e politikës. Fillimisht në gazeta. Pastaj në televizione. Pastaj në parlament. Pastaj në rrjete sociale. Derisa një ditë, në një qytet të vogël si Skenderaj, një status u kthye në goditje.

Dhe ndoshta kjo është pjesa që Prishtina shpesh nuk e kupton.

Në Prishtinë, gjuha politike shpesh trajtohet si performancë. Si status. Si cinizëm. Si ironi. Si lojë nervash në televizion apo rrjete sociale. Por në Drenicë, në Dukagjin, në Gjakovë e sidomos në Deçan, fjala ka kujtesë tjetër. Ka trup tjetër. Ka plagë tjetër.

Mes viteve 1997 dhe 2000, pothuajse çdo shtëpi në Drenicë ishte djegur ose prekur nga dhuna serbe. Brutalisht. Çdo familje kishte një të vrarë, një të zhdukur, një torturë, një arrati, një fotografi të djegur, një mur të nxirë nga flaka. Në ato vende, historia nuk ruhet në libra. Rri ende në mure. Në heshtje. Në fytyra.

Prandaj, ta përdorësh sot gjuhën e demonizimit ndaj luftëtarëve në ato hapësira dhe të mos kuptosh peshën e saj, do të thotë të mos kuptosh se po prek pikërisht memorien e dhunës serbe. Në ato vende, fjala nuk perceptohet vetëm si opinion politik. Ajo mund të perceptohet si vazhdim moral i asaj dhune.

Dhe kjo është arsyeja pse provokime të tilla në Drenicë, në Dukagjin apo në Gjakovë nuk lexohen si debate televizive të Prishtinës. Ato lexohen ndryshe. Më rëndë. Më personalisht. Më fizikisht.

Të provokosh njerëz si Ramush Haradinaj, Sami Lushtaku apo brezin e luftëtarëve të Gjakovës me gjuhë që prek identitetin e luftës, pa e kuptuar psikologjinë e këtyre vendeve, do të thotë të mos kuptosh sa e hollë është ndonjëherë vija mes dhunës verbale dhe reagimit fizik.

Kjo nuk e justifikon dhunën. Por e shpjegon rrezikun.

Sepse historia e Kosovës nuk është ndërtuar vetëm mbi politikë. Është ndërtuar mbi traumë. Dhe kur trauma takohet me gjuhën e urrejtjes, shpërthimet nuk janë më vetëm incidente. Janë paralajmërime.

Dhe ndoshta kjo lidhet me plagën më të thellë psikologjike të Kosovës: Serbinë. Dhe populistët e Vetvendosjes e perdorin edhe për shkak të “deficitit” patriotik, sepse ështe nje gjeneratë politike qe ska prodhuar asigjë. Vetëm Serbinë dhe tradhëtarët.

Në Kosovë, Serbia nuk është vetëm shtet fqinj. Është kujtesë dhune. Është luftë. Është humbje. Është frikë kolektive. Për këtë arsye, gjuha politike ndaj Serbisë nuk funksionon si në demokracitë normale evropiane. Ajo funksionon si instrument moral legjitimiteti.

Kur Serbia sulmon dikë në Kosovë, ai shpesh rritet politikisht. Kur Serbia hesht për dikë, nis dyshimi. Dhe kur dikush flet me kujdes, racionalisht apo pa histeri për Serbinë, ai shpesh demonizohet menjëherë si i dyshimtë, i butë apo i afërt me të.

Kjo është arsyeja pse në Kosovë patriotizmi shpesh matet me ashpërsinë e gjuhës dhe jo me seriozitetin e politikës.

Dhe paradoksi më i madh është se shpesh njerëzit që dikur kanë qenë më afër sistemit jugosllav, institucioneve komuniste apo strukturave të kohës, bëhen më të zëshmit në patriotizëm verbal. Sepse në shoqëritë postkonfliktuale patriotizmi agresiv shpesh përdoret edhe si pastrim biografie. Sa më e fortë fjala patriotike, aq më shumë mbulohet e kaluara.

Kjo nuk është vetëm histori e jona e Kosovës.

Në Irlandë, për dekada të tëra, konflikti me Britaninë nuk mbeti vetëm histori politike apo territoriale. Ai u shndërrua në gjuhë të përditshme. Edhe shumë vite pas marrëveshjeve të paqes, fjalori politik vazhdoi të mbetej i mbushur me kujtesë lufte, tradhtie dhe patriotizmi emocional. Në shoqëri të dala nga konflikti, armët mund të heshtin më shpejt se gjuha.

Dhe Kosova ende jeton brenda kësaj faze.

Prandaj fjala “Serbi” në politikën kosovare nuk përdoret gjithmonë si analizë gjeopolitike. Shpesh përdoret si armë morale. Si mënyrë për ta nxjerrë tjetrin jashtë legjitimitetit kombëtar. Dhe pikërisht aty fillon rreziku.

Sepse kur patriotizmi matet vetëm me ashpërsinë e gjuhës, atëherë shoqëria fillon të humbasë aftësinë për të dalluar mes kujtesës dhe urrejtjes, mes mbrojtjes së historisë dhe prodhimit të vazhdueshëm të armiqve të rinj.

Dhe atëherë, një status nuk mbetet më vetëm status. Një fjali nuk mbetet më vetëm fjali. Ajo fillon të marrë peshën e traumës kolektive.

Ajo fillon të prodhojë atë që Skenderaj na kujtoi përsëri: se historia e dhunës reale pothuajse gjithmonë fillon me historinë e dhunës verbale.

Hysni Mehana dhe të gjithë ata që sot e përdorin gjuhën si armë politike duhet ta kuptojnë një gjë: në Kosovë, sidomos në Drenicë, Dukagjin e Gjakovë, fjala nuk hyn në boshllëk. Ajo bie mbi kujtime lufte, mbi varre, mbi shtëpi të djegura dhe mbi njerëz që dhunën nuk e njohin si metaforë, por si përvojë.

Dhe kush vazhdon të luajë me atë gjuhë duhet ta dijë se ndonjëherë nuk po provokon vetëm debat. Po zgjon traumë. Dhe po fillon dhunë.