10 ditë në hapësirë: Si shkatërrohet trupi njerëzor

Mistere

Gazeta Express

01/04/2026 20:03

Katër astronautë janë gati të nisen për një udhëtim 10-ditor drejt Hënës dhe mbrapsht – por çfarë do t’u bëjë 240 orë në hapësirë trupave të tyre?

Ekspertët zbulojnë rreziqet shëndetësore, nga të përzierat e hapësirës deri tek “këmba e pulës” – humbja e muskujve dhe dobësimi i këmbëve.

Edhe pse Artemis II konsiderohet një mision afatshkurtër, astronautët Reid Wiseman, Victor Glover, Jeremy Hansen dhe Christina Koch do të përballen me një sërë sfidash. Dr. Irene Di Giulio nga Qendra për Shkencat Njerëzore dhe Fizologjinë e Aplikuar në King’s College London shpjegon se rreziqet afatgjata janë “ndjeshëm më të ulëta” krahasuar me ata që qëndrojnë muaj të tërë në Stacionin Ndërkombëtar të Hapësirës (ISS).

Megjithatë, ata do të ekspozohen ndaj niveleve të larta të rrezatimit, që mund të shkaktojnë nauze.

“Trupi ka nevojë për disa ditë për t’u përshtatur, prandaj mund të përjetohet të përzierat e hapësirës. Lëvizja e lëngjeve nga pjesa e poshtme drejt kokës mund të shkaktojë siklet dhe ënjtje,” thotë ajo.

Ndryshimet e papritura në ciklin dritë–errësirë dhe përdorimi i dritës artificiale mund të shkaktojnë shqetësime gjumi. Po ashtu, stresi mendor dhe izolimi, sidomos gjatë jetës në një hapësirë të mbyllur, mund të ndikojnë në performancë.

Vitit të kaluar, imazhet para–dhe–pas treguan dëmet që 9 muaj në hapësirë shkaktuan tek astronautët Butch Wilmore dhe Suni Williams: humbje peshe, atrofi muskulore dhe dukje më e plakur.

Astronautët e Artemis II nuk pritet të përjetojnë një rënie kaq të madhe të shëndetit të muskujve dhe kockave. “Efektet mbi muskujt dhe kockat nga misionet e gjata zakonisht shfaqen pas ekspozimeve të zgjatura ndaj gravitacionit të ndryshuar,” shpjegon Dr. Di Giulio. “Por humbja e kockave dhe dobësimi i muskujve mund të fillojë brenda disa ditësh, siç kanë treguar misionet e mëparshme të NASA-s.”

Këto efekte nënvizojnë rëndësinë e ushtrimeve gjatë fluturimit për të mbrojtur kockat dhe muskujt. Aktivitetet para, gjatë dhe pas misionit ndihmojnë në reduktimin e këtyre ndikimeve. Të përzierat e hapësirës mund të reduktohen me trajnim dhe medikamente, dobësimi i muskujve me ushtrime në bord, ndërsa shqetësimet e gjumit me orar të strukturuar dhe dritë të kontrolluar.

Gjatë misionit, ekuipazhi do të testojë çdo sistem të anijes Orion dhe do të mbledhë të dhëna biologjike për të kuptuar efektet e udhëtimit në hapësirën e thellë mbi trupin. Kjo do të ndihmojë në planifikimin e misioneve të ardhshme, përfshirë udhëtime të gjata drejt Marsit.

Dr. Di Giulio shpjegon: “Artemis II është hapi i parë drejt uljes në Hënë dhe krijimit të një pranisë afatgjatë atje. Ka sfida të shumta për të minimizuar efektet e hapësirës mbi trupin njerëzor. Edhe pse misioni është i shkurtër, ai ofron të dhëna të vlefshme për misione më të gjata dhe praninë e qëndrueshme hënore.”

NASA ka identifikuar pesë rreziqe kryesore të fluturimit njerëzor: rrezatimi hapësinor, izolimi dhe mbyllja, largësia nga Toka, gravitacioni dhe mjedise të mbyllura ose armiqësore. Misionet Apollo treguan edhe çështje shtesë në Hënë: pluhuri hënor dhe stabiliteti i lëvizjes.

Nëse njerëzit ndonjëherë do të vendosin një bazë në Hënë, do të përballen me rrezatim që rrit rrezikun e kancerit, dëmtimit të organeve dhe ndikimit në sistemin nervor. Graviteti i Hënës është 1/6 i Tokës, duke shkaktuar dobësim të muskujve, humbje kockash dhe ndryshime kardiovaskulare që ndikojnë në tru dhe sy. Pluhuri hënor është i mprehtë dhe mund të shkaktojë probleme me frymëmarrjen, lëkurën dhe sytë.

Dr. Di Giulio thekson: “Për të krijuar një prani afatgjatë në Hënë, autonomia mjekësore është thelbësore. Habitatet duhet të kenë mjete diagnostikuese, furnizime mjekësore dhe ekuipazh të trajnuar për të trajtuar plagë apo sëmundje në mënyrë të pavarur.”

Gjatë trajnimit për Artemis II, astronautët kanë mësuar emergjenca mjekësore në hapësirë, ndihmën e parë, CPR, kujdesin e plagëve dhe përdorimin e seteve mjekësore, duke praktikuar edhe në mjedise me mikrogravitet të simuluar, si nën ujë. /GazetaExpress/