Fotografi që tronditin dhe prekin

Arte

Gazeta Express

09/03/2026 20:55

Ekspozita e fotografes amerikane Donna Gottschalk dhe shkrimtares franceze Hélène Giannecchini, së bashku me finalistët e çmimit Deutsche Börse Photography Foundation Prize, sjell një seri imazhesh që të zemërojnë, të ngatërrojnë dhe njëkohësisht të prekin thellë.

Kur Donna Gottschalk i tregoi nënës së saj se ishte homoseksuale, ajo i tha: “Ke zgjedhur një rrugë të vështirë.” Ishin vitet 1960 në Nju Jork dhe homoseksualiteti ishte ende i paligjshëm.

Në një video që shoqëron ekspozitën e saj We Others, fotografja kujton se atëherë “nuk kishte njerëz homoseksualë të lumtur”.

Ekspozita hapet me një fotografi të nënës së saj në sallonin e bukurisë që ajo drejtonte në Alphabet City, një zonë e njohur për kriminalitetin në atë kohë. Fotografitë shoqërohen me tekste të Giannecchini-t, të cilat përmbledhin kujtimet e autores për njerëzit dhe ngjarjet që shfaqen në imazhe.

Gottschalk mori kamerën për herë të parë në moshën 17-vjeçare. Fotografitë e saj tregojnë jo vetëm jetën e komunitetit lezbik në vitet 1960 dhe 1970, por edhe procesin e saj personal të vetë-zbulimit, ndërsa ajo përfshihej në lëvizjen Gay Liberation Front.

Shumë nga fotografitë lidhen me familjen. Një nga më prekëset tregon motrën e saj Myla, vetëm 11 vjeç, duke fjetur në shtrat në apartamentin e familjes – një moment qetësie dhe pafajësie. Me kalimin e viteve, ndryshimet në jetën e Mylës pasqyrojnë edhe rrugëtimin e vetë fotografes.

Në një foto të mëvonshme, Myla shfaqet 16-vjeçare, gjysmë e zhveshur, e vetëdijshme dhe paksa e turpshme për bukurinë e saj. Por një tjetër imazh i vitit 1979 e ndërpret këtë rrjedhë të qetë: fytyra e saj pas një sulmi brutal homofobik me shkop golfi, me qepalla të ënjtura dhe të nxira. Fotografia – e realizuar me kërkesën e saj – bart një ndjenjë zemërimi dhe rezistence.

Gati dy dekada më vonë, një tjetër foto e tregon Mylën në apartamentin e nënës, tashmë në procesin e tranzicionit gjinor, e qetë dhe e lumtur. Rrëfimi që sjell ekspozita përfundon në vitin 2013, me një portret të saj ku duket më në fund plotësisht vetvetja.

Në fotografitë e Gottschalk, jeta personale dhe politika shpesh ndërthuren. Një nga imazhet më të njohura paraqet një çift të mbështjellë me një batanije mbi një shtrat të vetëm në një apartament të rrënuar. Mbi ta ndodhet një poster nga një konferencë feministe ku shkruhet: “Lesbians Unite!”. Posterin e kishte vendosur vetë fotografja para se të realizonte foton – një gjest i thjeshtë, por radikal për kohën.

Ekspozita e saj lidhet natyrshëm me ekspozitën e finalistëve të çmimit Deutsche Börse, ku këtë vit për herë të parë janë përzgjedhur vetëm artiste gra dhe jo-binare. Në këto punë, trupat e margjinalizuar paraqiten ende të kërcënuar, por kamera shndërrohet në një mjet solidariteti dhe aktivizmi.

Një nga artistët është Rene Matić, i cili dokumenton komunitetin e tij të ri queer. Instalacioni i tij Feelings Wheel përdor fotografi intime të miqve dhe familjarëve, të vendosura në struktura xhami që lejojnë imazhet të mbivendosen dhe të ndërveprojnë me njëra-tjetrën. Ky material shërben si metaforë për një komunitet të brishtë, por edhe elastik dhe rezistent.

Në një sallë tjetër, fotografitë dokumentare të Jane Evelyn Atwood zhysin vizitorin në realitetin e errët të burgjeve për gra në vitet 1990. Ajo kaloi një dekadë duke vizituar 40 burgje në nëntë vende. Fotografitë e saj tregojnë kushte çnjerëzore, abuzime fizike dhe psikologjike dhe histori të grave që shpesh përfundonin në burg për krime jo të dhunshme ose për shkak të marrëdhënieve abuzive. Një nga imazhet më të forta paraqet kapelën bosh të të dënuarve me vdekje në një burg të sigurisë së lartë në Nashville, ku në mur varen dy pankarta të qepura nga të burgosurat me fjalët: “HELP” dhe “FREE”.

Në kontrast me këtë atmosferë të rëndë, artistja polake Weronika Gęsicka sjell një projekt më lozonjar, por njëkohësisht shqetësues. Në serinë e saj Encyclopaedia, ajo përdor fotografi stok dhe inteligjencë artificiale për të krijuar imazhe që ilustrojnë “fakte” të shpikura dhe përkufizime të rreme, duke sfiduar mënyrën se si prodhohet dhe shpërndahet informacioni. Punët e saj paralajmërojnë për një të ardhme ku dallimi mes realitetit dhe falsifikimit bëhet gjithnjë e më i vështirë.

Ekspozita përmbyllet me veprën poetike të artistes iraniane në mërgim Amak Mahmoodian. Projekti i saj multimedial One Hundred and Twenty Minutes u krijua në bashkëpunim me 16 persona të tjerë që jetojnë në mërgim. Mahmoodian regjistroi ëndrrat e tyre të përsëritura dhe i shndërroi në fotografi, video dhe poezi. Motive si dritaret, pasqyrat, figurat e bardha apo gjarpërinjtë krijojnë një atmosferë ëndërrimtare dhe melankolike.

Punimet e saj nuk fokusohen drejtpërdrejt te trauma e mërgimit, por te aftësia universale njerëzore për të ëndërruar, për të shpresuar dhe për të ruajtur kujtimet e vendlindjes edhe kur je larg saj. Mes gjithë tensionit dhe dhimbjes që sjell ekspozita, mesazhi i fundit është një ngushëllim i qetë: disa gjëra – kujtimet, ëndrrat dhe shpresa – nuk mund të na merren kurrë. /GazetaExpress/