Talibanët me sulm ndaj kulturës: Instrumentet muzikore digjen në Afganistan

Arte

Gazeta Express

25/02/2026 20:09

Nën sundimin e Taliban-ëve, shkatërrimi i jetës kulturore në Afganistan po merr përmasa alarmante. Ligje të reja që në praktikë normalizojnë dhunën në familje i kanë ekspozuar gratë ndaj rrezikut të vazhdueshëm të dhunës së sanksionuar nga shteti.

Në këtë klimë represioni dhe heshtjeje ndërkombëtare, goditja ndaj kulturës mund të duket dytësore – por është po aq shkatërruese.

Së fundmi, qindra instrumente muzikore dhe pajisje janë djegur publikisht, sipas raportimeve në Afghan National Television. Mes tyre kishte tabla dhe harmoniume – shtylla të traditës klasike afgane – si edhe tastiera dhe amplifikatorë. Ky është kapitulli i radhës në fushatën e “policisë së moralit” për të zhdukur muzikën, të cilën e cilësojnë si burim “korruptimi moral”.

Që nga rikthimi i tyre në pushtet më 2021, Talibanët kanë shpallur luftë të hapur ndaj muzikës, duke e ndaluar performimin dhe madje edhe dëgjimin e saj. Muzikantët jetojnë nën kërcënimin e poshtërimit, torturës, burgimit e, për gratë, edhe dhunës seksuale apo vdekjes. Kjo përpjekje për të krijuar një vend “pa muzikë” nuk ka precedent dhe përbën një krizë të re humanitare.

Një rreze shprese vjen nga mërgimi. Gratë e orkestrës Zohra, pjesë e Afghanistan National Institute of Music (sot me bazë në Portugali), janë ndër muzikantet më të guximshme të kohës sonë. Ato mbajnë gjallë “të drejtat muzikore” të një kulture të tërë, duke ndërthurur instrumente perëndimore me ato tradicionale si rubabi – një thesar i muzikës botërore, sot i mbijetuar vetëm në mërgim.

Edhe ne mund të ndihmojmë duke e mbajtur muzikën afgane në qendër të vëmendjes sonë: të dëgjojmë “Dawn” të Meena Karimit, kushtuar grave afgane, apo virtuozë të rubabit si Homayoun Sakhi dhe Ustad Rahim Khushnawaz. Nuk ka urgjencë muzikore më të madhe sot.

Çfarë do të thotë vërtet të dëgjosh? Këtë pyetje e shtroi me thellësi të rrallë kompozitorja Eliane Radigue, e cila u nda nga jeta në moshën 94-vjeçare. Pioniere e tingullit, ajo krijoi vepra që shtrijnë kohën dhe vëmendjen, fillimisht përmes sintezatorëve e më pas me instrumente akustike dhe interpretues njerëzorë. Muzika e saj na mëson se dëgjimi është një akt i thellë përqendrimi dhe pranie.

Në një tjetër skaj të spektrit kulturor, polemikat rreth transmetimit televiziv kanë lënë në hije fituesit e BAFTA-s, por vlen të përshëndetet Ludwig Göransson për kolonën zanore të filmit Sinners. Një moment kulmor i filmit të Ryan Coogler është kënga “I Lied to You” nga Rafael Saadiq dhe Göransson, ku rrënjët e muzikës afro-amerikane – nga griotët afrikanë te blues, jazz e hip-hop – bashkohen në një përvojë të gjallë dhe emocionale.

Filmi, me satirën e tij ndaj komercializimit dhe përvetësimit kulturor të blues-it, kujton se muzika është shpirt dhe kujtesë. Siç thotë personazhi i luajtur nga Delroy Lindo: “Të bardhët e pëlqejnë blues-in – thjesht jo njerëzit që e krijojnë.” Është një kujtesë e fortë se sulmi ndaj muzikës, qoftë në Afganistan apo gjetkë, është sulm ndaj vetë kulturës njerëzore. /GazetaExpress/