“Dhimbja është një dashnor i dhunshëm”: Daisy Lafarge për pikturat e krijuara mes agonisë

Arte

Gazeta Express

03/02/2026 19:27

Nga Kathryn Bromwich/The Guardian

Daisy Lafarge ishte shtrirë në dysheme, e kapluar nga dhimbje therëse, kur nisi të realizonte pikturat e saj më të fundit.

Një dëmtim i rëndë, i kombinuar me një përkeqësim të papritur të shëndetit, e kishte lënë të paaftë të ulej drejt, ndërsa mjegulla mendore dhe lodhja e bënin të pamundur leximin dhe shkrimin.

Kështu, romancierja dhe poetja e vlerësuar iu kthye formimit të saj në shkollën e artit, duke përdorur energjinë dhe materialet që kishte pranë për të krijuar piktura impresioniste të mjedisit të saj të afërt – macen Uisce, kontrollorin e PlayStation-it të partnerit – krahas imazheve shqetësuese të kopshteve të mbyllura dhe luleve në kalbëzim.

“Krijimi i pikturave ishte një mënyrë për të bashkëjetuar me dhimbjen,” thotë 34-vjeçarja. “Isha shtrirë në dyshemenë e sallonit për orë të tëra, në agoni, por doja të nxirrja diçka nga ajo kohë. Gjithmonë më kanë magjepsur artistët dhe shkrimtarët që i shndërrojnë kufizimet në rregulla formale. Këto piktura i shoh si përpjekjen time për ta bërë pikërisht këtë.”

Veprat u realizuan me materiale bazë: letër, bojëra dhe penela relativisht të lira, si edhe shirit kinezilogjik – një material ngjitës që Lafarge, e cila vuan nga sindroma Ehlers-Danlos (një çrregullim i indit lidhor), e përdor për të mbështetur nyjet dhe ligamentet. Për shkak se shiriti duhet prerë në forma shumë specifike, mbeten copa karakteristike në formë fluture, të cilat ajo i ripërdori si elemente dekorative. Akuarelet do të shoqërohen nga një cikël poezish i frymëzuar nga The Sick Rose e William Blake dhe teksti mesjetar The Romance of the Rose, duke huazuar parimet e dashurisë kalorësiake për të treguar, në mënyrë alegorike, një marrëdhënie ku dhimbja përfytyrohet si një dashnor “dehës, herë-herë mjaft i dhunshëm”.

Pikturat dhe poezitë do të ekspozohen këtë muaj në Qendrën e Arteve Bashkëkohore në Dundee, në kuadër të ekspozitës We Contain Multitudes, që bashkon punën e katër artistëve me aftësi të kufizuara. Krahas Lafarge, marrin pjesë Jo Longhurst, e frymëzuar nga barërat e padëshiruara por këmbëngulëse; Andrew Gannon, që krijon vepra të modeluara mbi kallëpe të krahut të tij të majtë; dhe Nnena Kalu, skulpturat dhe vizatimet shumë teksturore e në formë kokonësh të së cilës i sollën Çmimin Turner 2025 – hera e parë që ky çmim iu dha një artisteje me aftësi të kufizuara intelektuale.

“Mendoj se është e mrekullueshme që Nnena fitoi Turner-in,” thotë Lafarge. “Më pëlqen mënyra si puna e saj zë hapësirë, fizikaliteti i saj i guximshëm. Shpresoj që kjo të sjellë më shumë përfshirje të artistëve me aftësi të kufizuara. Por nuk dua të jem naivisht optimiste. Është e vështirë të ndash artistët me aftësi të kufizuara nga realiteti i jetës së tyre: a mund të përballojnë jetesën? A munden të ngrohin shtëpitë, të paguajnë kujdestarët, të kenë akses në gjëra bazë? Pa ndryshime materiale reale, përfaqësimi festues mbetet i zbrazët.”

Për shumë persona me aftësi të kufizuara, menaxhimi i gjendjeve komplekse dhe dhimbjes kronike rëndohet edhe më shumë nga burokracitë për të marrë trajtim dhe mbështetje. Lafarge, që jeton në Glasgow, nuk ka mundur kurrë të vizitojë një specialist për Ehlers-Danlos në kuadër të NHS-it, pasi në Skoci nuk ka të tillë. Shumë prej pikturave u realizuan ndërsa ajo priste për orë të tëra në linja telefonike për pagesën e aftësisë së kufizuar për të rriturit. “Vetë proceset e kërkimit të mbështetjes janë ndëshkuese dhe rraskapitëse,” thotë ajo.

Ajo shpreson që ekspozita si We Contain Multitudes të sfidojnë paragjykimet për artistët me aftësi të kufizuara – dhe, rrjedhimisht, për njerëzit me aftësi të kufizuara në përgjithësi. “Një rezultat i bukur do të ishte që dikush të thoshte: ‘Nuk do ta kisha menduar se ky artist është me aftësi të kufizuara’ – sepse kjo nuk duhet të jetë e dukshme nga përmbajtja.”

Lafarge dëshiron që pikturat dhe poezitë e saj të flasin për këdo, pavarësisht aftësive fizike. “Nuk duhet të jesh me aftësi të kufizuara për t’u lidhur me këtë punë,” thotë ajo. “Ta kufizosh kështu do të ishte ta zvogëloje.”

Ajo ka reflektuar shpesh mbi identitetin. “Kur u diagnostikova për herë të parë, nuk doja të mbivendosja identitetin tim me sëmundjen. Doja thjesht të isha shkrimtare, ose artiste. Ka presion për t’u identifikuar publikisht me diçka ndaj së cilës mund të ndihesh ambivalent – dhe kjo është zhgënjyese.”

Sipas saj, aftësia e kufizuar nuk duhet parë si diçka e veçuar nga përditshmëria. “Shumë njerëz nuk e kuptojnë se kjo punë flet edhe për ta,” thotë Lafarge. “Shumë prej nesh, përmes moshës, dëmtimit apo sëmundjes, do të përjetojnë diçka të ngjashme. Jemi një në katër. Nuk është e pazakontë. Na përfshin të gjithëve.”

We Contain Multitudes qëndron e hapur në Dundee Contemporary Arts nga 7 shkurti deri më 26 prill. Libri më i fundit i Daisy Lafarge, Lovebug, është botuar nga Peninsula Press. /GazetaExpress/ The Guardian/