Sundance/ Rushdie: “Për autoritarin, kultura është armiku”

Arte

Gazeta Express

30/01/2026 15:49

Festivali i filmit Sundance: një dokumentar i ri eksploron shërimin fizik dhe shpirtëror të autorit pas sulmit me thikë në vitin 2022 që gati i mori jetën

Më 12 gusht 2022, ndërsa Salman Rushdie po përgatitej të mbante një ligjëratë mbi rëndësinë e mbrojtjes së shkrimtarëve nga dhuna në Institucionin Chautauqua në Nju Jork, një burrë me maskë të zezë u hodh në skenë me thikë. Para syve të tmerruar të publikut të mbledhur në amfiteatër, ai e goditi autorin indiano-britaniko-amerikan – dikur subjekt i një fetvaje famëkeqe nga udhëheqësi i Iranit në vitet 1980 – 15 herë në fytyrë, qafë dhe trup, para se anëtarët e audiencës të ndërhynin dhe ta çarmatosnin. Rushdie mbijetoi për pak; sulmi e la në ventilator, i preu tendinat e dorës së majtë dhe i kushtoi syrin e djathtë.

Një rikrijim të plotë të sulmit nga perspektiva e Rushdie – 27 sekonda përleshje, fytyra misterioze e sulmuesit, disa goditje të tmerrshme të thikës – na e sjell një dokumentar i ri mbi rikuperimin dhe qëndrueshmërinë e tij, i cili mori një ovacion në këmbë në festivalin Sundance. “Knife: The Attempted Murder of Salman Rushdie”, me regji të Alex Gibney dhe bazuar në kujtimet e Rushdie me të njëjtin titull, është i pamëshirshëm në tregimin e pasojave shkatërruese të sulmit: në pamje të papublikuara më parë të regjistruara nga gruaja e tij, Rachel Eliza Griffiths, Rushdie shfaqet i tmerrësisht i shpërfytyruar – lëkura e tij e çngjyrosur, barku i çarë nga qepjet, qafa e mbajtur me fije kirurgjikale, syri i tij i përshkruar si i pamundur për t’u përshkruar.

Mendimi i tij i parë i qartë pas rikthimit në vetëdije, kujton ai në film, ishte thjesht: “Duhet ta dokumentojmë këtë.”

Motivimi për të regjistruar një rrëfim të pa zbukuruar të rikuperimit të Rushdie, përfshirë pastrimet e plagëve nga infermierët, ishte pjesërisht një mekanizëm përballimi. “Kur ishim në repartin e traumës, nuk ishte si ‘le të bëjmë një film’,” tha Griffiths në premierën e mbushur plot në Park City, Utah. “Ishte ‘çfarë do të ndodhë me ne? Si ndodhi kjo? Dhe ja ku jemi, në këtë moment.’”

Por ishte edhe një akt më i madh sfide kundër dhunës politike. Edhe pse dokumentari e paraqet Rushdie si subjekt dhe narrator, “nuk ka të bëjë me mua,” tha shkrimtari 78-vjeçar para një audience emocionale në Sundance. “Mendoj se ka të bëjë me diçka më të madhe, ku kjo është një shembull. Dhuna është ajo gjë. Dhuna e nxitur nga të paskrupulltët, duke përdorur injorantët, për të sulmuar kulturën.”

“Për autoritarin, kultura është armiku,” shtoi ai. “Të pakulturuarit, injorantët dhe tiranët nuk e pëlqejnë atë. Dhe ata marrin masa kundër saj, gjë që e shohim çdo ditë.”

Gibney, filmat e mëparshëm të të cilit kanë eksploruar tema të ndërlikuara si Scientology, Elizabeth Holmes dhe përgjigjen e administratës Trump ndaj Covid-it, e përdor sulmin si një pikënisje drejt së ardhmes – intimiteti i Rushdie dhe Griffiths si një rezistencë e vetë mrekullueshme – dhe drejt së kaluarës, duke gjurmuar jetën e hershme të romancierit në një familje myslimane sekulare në Indi, dhe më vonë në Londër, ku shkrimi i tij u përball me kundërshtime nga ata që e konsideronin antitetik ndaj Islamit.

Publikimi i romanit të tij “The Satanic Verses” në vitin 1988, titulli i të cilit i referohej një grupi vargjesh kuranore për tri perëndesha mekase, shkaktoi reagime të forta nga shumë myslimanë që e konsideruan blasfemi; fetvaja e Ajatollah Khomeinit që kërkonte vdekjen e Rushdie dhe të kujtdo që e botonte librin e tij u përhap në mbarë botën. Filmi përfshin pamje të protestuesve që digjnin kukullën e Rushdie në Londër, Nju Jork, Bombay dhe më gjerë, me imazhe që në mënyrë ogurzezë parashikojnë plagët e tij më shumë se tre dekada më vonë; gjithashtu përfshin pamje lajmesh të njerëzve në mbarë botën që deklaronin hapur se do ta vrisnin Rushdie-n nëse do të kishin mundësi.

Rushdie, i cili kaloi gati një dekadë duke u fshehur nën mbrojtjen e policisë britanike, tha se hezitonte ta rishikonte atë periudhë të jetës së tij, edhe pse ajo frymëzoi me vonesë një 24-vjeçar nga New Jersey, i cili as nuk kishte lindur kur u shpall fetvaja, ta sulmonte 30 vjet më vonë. Por ai shpejt kuptoi se “nëse nuk e kupton çfarë ndodhi atëherë, nuk e kupton çfarë po ndodh tani.”

Gibney gjithashtu lidhi protestat kundër librit të Rushdie me “momentin tonë aktual” gjatë një sesioni pyetje-përgjigje pas shfaqjes, duke iu referuar trazirave aktuale në Minneapolis, Minnesota, ku agjentë të ICE vranë me armë zjarri një qytetar amerikan 37-vjeçar një ditë më parë. Kërcënimet me vdekje që e detyruan Rushdie-n të fshihej, tha ai, pasqyrojnë sot “si dhuna e nxitur nga një lider politik i papërgjegjshëm mund të përhapet jashtë kontrollit.”

Gibney pa paralele edhe në rikuperimin e Rushdie nga sulmi i vitit 2022, gjatë të cilit, siç tregojnë pamjet e Griffiths, ai nuk humbi kurrë “drejtësinë dhe parimet e tij” – apo sensin e humorit. (Për intervistën e sulmuesit në burg me New York Post, ku ai tha se ishte i befasuar që Rushdie mbijetoi, autori tha: “Faleminderit! Kjo demonstron qëllimin.”) Përballë “vrullit në rritje të sundimit autoritar”, tha Gibney, “është e rëndësishme të vazhdojmë të përqafojmë humanitetin tonë, të duam njëri-tjetrin dhe të vazhdojmë të arrijmë atë lloj intimiteti që është kaq i rëndësishëm për ne si qenie njerëzore, edhe teksa përballemi me këtë sfidë më të madhe politike.”

Dokumentari kthehet, në minutat e fundit, te sulmi që e filloi – këtë herë nga perspektiva e palës së tretë, ndërsa kamerat e konferencës kapën sulmin e përgjakshëm në tërësi. Pamjet e tmerrshme tregojnë pothuajse çdo goditje me thikë, si dhe shumë të panjohur që u hodhën mbi sulmuesin dhe i shpëtuan jetën Rushdie-t. Atë ditë, ai përjetoi, “pothuajse njëkohësisht, anën më të keqe të natyrës njerëzore – dhunën, të udhëhequr nga injoranca, të nxitur nga të papërgjegjshmit – dhe nga ana tjetër, anën më të mirë të natyrës njerëzore, sepse njerëzit e parë që më shpëtuan jetën ishin nga audienca,” u tha ai pjesëmarrësve në Sundance.

“Këta janë njerëzit që vrapuan për të më mbrojtur kundër një njeriu të motivuar ideologjikisht me thikë,” shtoi ai. “Dhe megjithatë të gjithë ranë dakord ta bënin këtë, të rrezikonin veten për të më shpëtuar. Edhe ne jemi kjo.”

/The Guardian

/Përktheu Donjeta Abazi