Vetësabotim i fshehtë: pse heqim dorë edhe kur duam vërtet

Keshilla Mjekësore

Gazeta Express

28/01/2026 19:10

Apo thua se po “çlodhesh pak” me telefonin në shtrat dhe papritur është ora 1 e mëngjesit, sytë të djegin dhe dita e nesërme duket e humbur që pa nisur?

Ose ndoshta është premtimi klasik i “vetëm njërit” – një pije, një porosi ushqimi, një episod – që përfundon në një natë të gjatë, të shoqëruar nga ndjenja faji dhe zotimi për t’u përmirësuar nesër.

Edhe në marrëdhënie, a të ndodh të tërhiqesh sapo diçka fillon të duket e sigurt, duke analizuar çdo mesazh dhe duke kërkuar shenja se do të shkojë keq, edhe kur miqtë të thonë se gjithçka është në rregull?

Nëse po, mund të jesh duke u vetësabotuar – duke hyrë, shpesh pa e kuptuar, në sjellje që minojnë planet dhe qëllimet që realisht ke pasur ndërmend t’i ndjekësh.

Vetësabotimi nuk është një diagnozë mjekësore, por një term i përgjithshëm për modele sjelljeje që na pengojnë të arrijmë objektivat tona. Sipas ekspertëve, ai mund të lidhet me ankthin, depresionin ose ADHD-në, veçanërisht kur bëhet i vazhdueshëm dhe ndikon në jetën e përditshme.

Psikologu Prof. Chris Armitage nga Universiteti i Mançesterit thotë se ky fenomen është shumë më i zakonshëm sesa mendohet. Nuk ka të bëjë thjesht me dembelizëm apo mungesë vullneti, por me instinktin e trurit për të na mbrojtur nga kërcënime të perceptuara – si frika se do të përpiqemi dhe do të dështojmë.

Kjo krijon një rreth vicioz: shtyrje, ulje pritshmërish, shmangie e sikletit. Në moment duken zgjedhje të arsyeshme, por në afat të gjatë na mbajnë të bllokuar.

Sipas Prof. Armitage, hapi i parë për ta thyer këtë cikël është të kuptojmë pse nuk i bëjmë gjërat që realisht duam të bëjmë – qoftë të shohim miqtë, t’u përgjigjemi mesazheve, të shkojmë në palestër apo të planifikojmë pushime.

“Shpesh nuk heqim dorë nga gjërat e rëndësishme sepse nuk i duam, por sepse qëllimi, i vetëm, është një parashikues i dobët i sjelljes,” shpjegon ai. “Kërkimet tregojnë se edhe qëllimet e forta dështojnë kur përballemi me lodhje, emocione negative, kërkesa konkurruese ose pengesa mjedisore.”

Me fjalë të tjera, problemi shpesh nuk është mungesa e motivimit, por kapaciteti për vetërregullim, sidomos kur një veprim kërkon përpjekje të vazhdueshme. Atëherë, truri zgjedh shpërblime të menjëhershme ose sjellje më pak të lodhshme.

Zgjidhja? Rikujto pse e vendose qëllimin. Edhe nëse palestra lidhet pjesërisht me dukjen apo vlerësimin e të tjerëve, ajo lidhet edhe me kontrollin mbi shëndetin tënd. Ky ndjenjë qëllimi dhe investimi personal është thelbësore për të kapërcyer vetësabotimin.

Një strategji praktike është ndarja e qëllimeve në “mikroqëllime” dhe përcaktimi i asaj që ka më shumë rëndësi për ty. Me kalimin e ditës, burimet mendore dhe emocionale shterojnë, dhe bëhemi më të ndjeshëm ndaj sikletit, duke hequr dorë më lehtë.

Prof. Armitage rekomandon planifikimin konkret të veprimeve: kur, ku dhe si do ta realizosh një qëllim. Kjo ndihmon në krijimin e zakoneve. Nëse diçka duket e frikshme, ndahet në hapa më të vegjël – shpesh pjesa më e vështirë është thjesht nisja.

Një tjetër teknikë quhet “qëllime zbatimi”: “Nëse ndodh X, atëherë do të bëj Y”. Për shembull: nëse rezervoj biletat, atëherë pushimet bëhen reale – dhe bashkë me to, pushimi dhe koha me miqtë.

Edhe mënyra si flasim me veten ka rëndësi. Në vend të “do të doja të ushqehesha shëndetshëm”, provo “unë jam një person që bën zgjedhje të shëndetshme”. Ky riformulim rrit përgjegjshmërinë dhe e bën qëllimin pjesë të identitetit, jo thjesht një dëshirë të largët.

Sipas psikologut, këto teknika funksionojnë sepse e zhvendosin kontrollin nga motivimi i momentit te sinjalet e paracaktuara, duke na mbrojtur në çaste kur vullneti bie. Sjelljet që përputhen me identitetin kërkojnë më pak justifikime të vazhdueshme.

Megjithatë, vetësabotimi nuk është gjithmonë plotësisht negativ. Ndonjëherë merr formën e asaj që quhet “shmangie produktive” – kur zëvendësojmë një detyrë me një tjetër për të shmangur pasigurinë ose sikletin. Për shembull, pastron shtëpinë në vend që të plotësosh deklaratën tatimore.

Edhe pse duket si produktivitet, në thelb është ende shtyrje. Një zgjidhje e thjeshtë është të renditësh detyrat sipas përparësisë, që të mos merresh fillimisht me më pak të rëndësishmet.

Siç thekson Prof. Armitage, kjo lloj shmangieje është më pak e dëmshme sesa humbja pasive e kohës, si “scroll”-i i pafund në telefon, por çelësi është të dallosh: a po zgjedh me strategji, apo po ikën emocionalisht nga ajo që ka më shumë rëndësi? /GazetaExpress/