Të rinjtë po preken nga kancere vdekjeprurëse me ritme alarmante – por një raport i ri sjell edhe një rreze shprese

Keshilla Mjekësore

Gazeta Express

16/01/2026 19:09

Normat e mbijetesës nga kanceri janë rritur ndjeshëm gjatë dekadës së fundit, por një sërë kanceresh – përfshirë atë të gjirit, prostatës, mëlçisë, melanomën, kancerin anal dhe atë të pankreasit – po shfaqen gjithnjë e më shpesh, veçanërisht tek të rinjtë në SHBA.

Një raport i ri i Shoqatës Amerikane të Kancerit (American Cancer Society – ACS) ofron megjithatë një sinjal shprese përballë një epidemie që pritet të prekë rreth 2.1 milionë amerikanë dhe të shkaktojë 626 mijë vdekje në vitin 2026.

Sipas raportit, shkalla e vdekshmërisë nga kanceri ka vazhduar të bjerë deri në vitin 2023, duke u ulur me 34 për qind krahasuar me kulmin e saj në vitin 1991. Kjo rënie ka parandaluar afro 5 milionë vdekje nga kanceri. Sot, shtatë në dhjetë pacientë me kancer pritet të jetojnë të paktën pesë vjet pas diagnozës – niveli më i lartë i regjistruar ndonjëherë.

Megjithatë, disa lloje kanceri po rriten në mënyrë shqetësuese tek të rinjtë. Kanceri kolorektal (i zorrës së trashë dhe rektumit) po shndërrohet në një problem serioz për personat nën moshën 50 vjeç – një grupmoshë që tradicionalisht kishte rrezik shumë më të ulët. Incidenca e këtij kanceri tek moshat 20–39 vjeç është rritur me rreth 1.6 për qind çdo vit që nga viti 2004, ndërsa tek grupmoshat 40–44 dhe 50–54 vjeç rritja ka qenë edhe më e lartë.

Edhe pse rastet e kancerit të mushkërive në përgjithësi kanë rënë, kryesisht falë uljes së duhanpirjes, kjo tendencë po kundërshtohet nga rritja e rasteve tek të rinjtë jo-duhanpirës, të cilët ndryshe janë në gjendje të mirë shëndetësore. Aktualisht vetëm rreth 10 për qind e rasteve të kancerit të mushkërive janë tek personat nën 55 vjeç, por kjo përqindje është rritur vazhdimisht për dy dekada, me gjithnjë e më shumë pacientë që nuk kanë pirë kurrë duhan.

Po ashtu, rastet e reja të kancerit të gjirit që janë përhapur në pjesë të tjera të trupit po rriten më shpejt tek gratë e reja. Nga viti 2004 deri në 2021, rastet tek gratë e moshës 20–39 vjeç u rritën me gati 3 për qind, më shumë se dyfishi i rritjes së vërejtur tek gratë në të 70-at.

Kanceri është konsideruar prej kohësh si një sëmundje e moshës së thyer, sepse rreziku rritet me kohëzgjatjen e ekspozimit ndaj faktorëve kancerogjenë dhe proceseve inflamatore. Duhani, rrezatimi UV, alkooli dhe inflamacioni kronik shkaktojnë dëmtime kumulative të ADN-së, duke krijuar kushte që qelizat e dëmtuara të shndërrohen në kancer.

Tek të rinjtë, shumë kancere – përfshirë kancerin kolorektal – diagnostikohen shpesh në faza më të avancuara dhe më vdekjeprurëse. Shkencëtarët ende po përpiqen të kuptojnë plotësisht arsyet, por dyshimet kryesore lidhen me diagnostikimin e vonuar, pasi mjekët shpesh nuk e marrin parasysh kancerin si mundësi tek një pacient i ri. Ndërkohë, udhëzimet për depistim zakonisht vlejnë për moshat më të mëdha dhe ndërgjegjësimi mbetet i ulët.

Për shembull, kontrolli standard për kancerin e zorrës së trashë, si kolonoskopia, rekomandohet zakonisht vetëm pas moshës 45 vjeç.

Ekspertët besojnë se rritja e kancerit tek të rinjtë lidhet me faktorë modernë mjedisorë dhe të stilit të jetesës: ndotja, dieta e mbështetur te ushqimet ultra të përpunuara dhe mungesa e aktivitetit fizik. Për kancerin e zorrës së trashë, dyshimet kryesore bien mbi dietën perëndimore të varfër në fibra, obezitetin në rritje dhe çrregullimin e mikrobiomës së zorrëve, që nxit inflamacion kronik.

Në rastin e kancerit të gjirit, faktorë të rëndësishëm janë shtatzënitë më të vona, lindja e më pak fëmijëve dhe rritja e konsumit të alkoolit. Gjithashtu ka shqetësim të madh për ekspozimin e përhershëm ndaj kimikateve që prishin sistemin hormonal, të pranishme në plastika, pesticide dhe produkte të kujdesit personal. Ekspozimi gjatë periudhave kritike të zhvillimit, si në mitër ose gjatë pubertetit, mund të “riprogramojë” indin e gjirit dhe të rrisë rrezikun për kancer dekada më vonë.

Për kancerin e mushkërive, duhani mbetet shkaku kryesor, por rritja e rasteve tek jo-duhanpirësit sugjeron se faktorë të tjerë janë në lojë, si ndotja e ajrit, grimcat e imta, gazi radon në banesa dhe tymi pasiv.

Dr. Ahmedin Jemal, zëvendëspresident i lartë për mbikëqyrjen dhe parandalimin e kancerit në ACS dhe autor kryesor i raportit, thekson se mungesa e aksesit në kujdes shëndetësor cilësor dhe faktorët socio-ekonomikë luajnë ende një rol kyç në pabarazitë racore të vazhdueshme.

Kanceri nuk prek të gjithë në mënyrë të barabartë. Diferencat e thella racore në diagnostikim, trajtim dhe mbijetesë nxjerrin në pah pabarazi serioze në sistemet shëndetësore dhe në shoqëri. Këto janë veçanërisht të theksuara tek popullsitë indigjene dhe komunitetet afro-amerikane në SHBA.

Ndërsa në përgjithësi vdekshmëria nga kanceri ka rënë ndjeshëm falë reduktimit të duhanpirjes, diagnostikimit më të hershëm dhe trajtimeve më të mira, disa grupe vazhdojnë të mbeten shumë më të rrezikuara. Për shembull, tek amerikanët indigjenë dhe banorët e Alaskës, vdekshmëria nga kanceri i veshkave, mëlçisë, stomakut dhe qafës së mitrës është gati dyfish krahasuar me të bardhët. Tek gratë indigjene, rastet e kancerit të mushkërive nuk kanë shënuar ende rënie.

Meshkujt afro-amerikanë kanë normën më të lartë të prekjes nga kanceri dhe vdekshmëria nga kanceri i prostatës është dy deri në katër herë më e lartë se tek grupet e tjera. Një në gjashtë meshkuj afro-amerikanë pritet të zhvillojë kancer të prostatës gjatë jetës. Gratë afro-amerikane, nga ana tjetër, kanë normat më të larta të vdekshmërisë nga kanceri i gjirit dhe i mitrës, shpesh të diagnostikuara më herët dhe në faza më të avancuara.

Raporti i ACS thekson se këto pabarazi lidhen kryesisht me faktorë rreziku më të shpeshtë, mungesë sigurimi shëndetësor, mosbesim ndaj sistemit mjekësor, paragjykime të pavetëdijshme dhe trajtim të pabarabartë.

Në fund, raporti paralajmëron se përpjekjet për gjetjen e kurave të reja po rrezikohen nga shkurtimet e mëdha të fondeve për kërkimin shkencor. Sipas të dhënave zyrtare, financimi federal për Institutin Kombëtar të Shëndetit (NIH) dhe kërkimin për kancer ka pësuar ulje të ndjeshme, me një rënie të parashikuar deri në 37 për qind në buxhetin e vitit 2026 – një zhvillim që ekspertët e shohin si kërcënim serioz për përparimin në luftën kundër kancerit. /GazetaExpress/