Eseja e javës/ Annie Dillard – Dy ese

Arte

Gazeta Express

09/01/2026 16:06

Annie Dillard (1945), shkrimtare amerikane, e njohur për prozën narrative si fiksion ashtu edhe jofiksion. Ka botuar përmbledhje me poezi, ese, prozë, kritikë letrare, dy romane dhe një memoar. Më 1974 ka fituar çmimin Pulitzer me librin ‘Pilgrim at Tinker Creek’

CUNAMI

Më 30 prill 1991 – më atë ditë të vetme – 138.000 njerëz u mbytën në ujë në Bangladesh. Atë natë në darkë fola për këtë. Vajza ime ishte shtatë vjeçe. 

Unë thashë se ishte e vështirë të merrje me mend 138.000 njerëz duke u mbytur. 

“Jo, është e lehtë,” tha vajza ime. “Një mori kukullash, në ujin e kaltër.” 

Ajo ishte e re. Viktimat e cunamit në Bangladesh dhe më vonë, më brigjet e Oqeanit indian, në Japoni, nuk ishin kukulla. Ishin vajza të dashura, bij të dashur. Partnerë të dashuruar, etër dhe nëna. Çdonjëri i rritur e di këtë gjë. 

Ka qenë një kohë tronditëse për të rriturit. Gjithmonë është. Asgjë e re, por është e freskët për çdo grup të ri njerëzish. Ajo që është përjetësisht e freskët është dhimbja jonë. Ajo që është përjetësisht e freskët është habia jonë. Ajo që është përjetësisht e freskët është pyetja jonë: çka dreqin është duke na bërë vaki?

A mos është ndokush duke e mbarështuar këtë spektakël? A mos ndonjë prej Moirave po kujdeset të shkaktojë tërmete në planetin tonë? A mos ndonjë inteligjencë po i rregullon masën, shpejtësinë dhe këndin e valëve? A mos I gjithëfuqishmi po na i ndërsen uraganet, po na i sul tornadot, po na i pllakos mortajat? Nuk mund ta gjejmë askënd që të ketë ndonjë përgjigje të besueshme rreth këtyre qëndrimeve trazuese. 

Pas së gjithash, ne në Perëndim e mbajmë individin për të çmueshëm. A nuk është kështu? Apo mos vlera e një individi dobësohet kur hyn në mes distanca, si forca e gravitetit? Ne hamë në restorante ndërkohë që njerëzit dobësohen dhe vuajnë urie kudo tjetër, bij e bija. Ne votojmë si persona të barabartë. Disa murgj e trajnojnë veten të mos kenë paragjykime për anëtarët e familjes. Murgjit nuk kanë fëmijë. Ti dhe unë, pra, jemi vetëm dy nga shtatë e më shumë milionë banorët e rëndësisë së epërme. “Numrat marramendës e bëjnë mendjen të ngadalësojë,” lexoj në kryetitullin e një gazete. Sigurisht ne jemi të një mendjeje rreth asaj se mendjet tona nuk duhet të ngadalësohen. 

Një gazetar britanik, duke i vëzhguar Motrat e Mirësisë në Kalkutë, ka arsyetuar: “Ose jeta është gjithmonë dhe në çdo rrethanë e shenjtë, ose instinktivisht krejt e parëndësishme; është e pakonceptueshme që në disa raste të jetë njëra dhe në disa raste të tjera tjetra.” Zëvendësojeni “e shenjtë” me “e vlerës së madhe” ose me çka do tjetër që të doni, dhe shikoni për të metat në logjikën e tij. Ai natyrisht e kishte fjalën për jetën njerëzore. 

Ne që thithim ajrin tash do t’i bashkohemi shtresës së gjerë të atyre që kanë thithur ajrin dikur. Ngrihemi nga bërlloku dhe zhgërryhemi në bërllok dhe fuqia e universit është e rreshtuar kundër nesh. 

GJURMË KËMBËSH NË RRAFSHINËN E THATË TË LAETOLIT TË TANZANISË VERIORE 

Mary Leakey ka gjetur një gjurmë këmbësh të hominidëve. Dy paranjerëzit këmbëzbathur ecnin ngjitur njëri-tjetrit. Ecnin mbi shtufin e lagësht vullkanik. Keni një dëshmi të atyre pak sekondave nga një ditë para 3.75 milionë vjetëve – para se hominidët të mbaronin vegla guri. Hiri kishte mbuluar gjurmët dhe ishte ngurtësuar si çimento. Hiri po ashtu ruante piklat e shiut që binte pas atyre dy vetave që po ecnin; ishte ditë me shi. Kemi pothuajse nëntëdhjetë këmbë të gjurmëve të tyre të vazhdueshme të paprekura. Nuk e dimë ku po shkonin as pse. Nuk e dimë pse njëri prej tyre ishte ndalur dhe ishte kthyer majtas, për shkurt, para se të vazhdonte prapë. “Një paraardhës i largët,” hamendëson Leakey, “kishte përjetuar një moment dyshimi.” Ne e dimë se nuk mund të bëjmë ndonjë gjë kaq të qëndrueshme në kohë siç kanë bërë ata dy këmbëzbathur. 

Pasi që arkeologët kanë studiuar me vite të tëra këtë vazhdë të gjatë gjurmësh, e kanë mbuluar prapë që ta mbrojnë. Sidoqoftë, përgjatë një pjese të ruajtur rrënjët e pemëve të reja tashmë janë duke çarë gjurmët e këmbëve dhe në ca pjesë të tjera erërat kërcënojnë t’i rrafshojnë; masat preventive nuk i mbulojnë mjaftueshëm thellë. Tash po i mbulojnë sërish. Giacometti ka thënë, “Sa më shumë që punoj, aq më shumë i shoh gjërat ndryshe, kështu pra, çdo gjë rritet dita-ditës, bëhet gjithnjë e më e panjohur, gjithnjë e më e bukur. Sa më afër që e shkoj, sa më e madhe që është, aq më e largët është.”  

/Annie Dillard, ‘The Abundance’, Ecco, 2017

/Përkthimi Gazeta Express