Eseja e javës/ Donald Hall: Ese mbas të të tetëdhjetave

Arte

Gazeta Express

19/12/2025 13:33

Donald Andrew Hall (1928 – 2018), prozator poet, redaktor dhe kritik letrar amerikan. Më 2006 Hall u bë Poet Laureat i Shteteve të Bashkuara. Ndërsa më 2010 i ishte ndarë Medalja Kombëtare e Arteve nga presidenti Barack Obama

ESE MBAS TË TË TEËTDHJETAVE

Donald Hall

Duke filluar nga klasa e shtatë kam shkruar vargje poezie, poezie, poezie. Pas dy librave me poezi, kam shkruar memoarin String Too Short to Be Saved, rreth periudhave verore të kaluara në fermën e gjyshërve të mi në New Hampshire. Kam shkruar në paragrafe, jo në radhë, me qëllim që të rrëfej histori familjare. 

Poezitë janë shpërthime imazhesh nga thellësia e trurit, fjalë të zbukurara nga zanoret e gjata të mikluara. Derisa po rritesha – duke kolapsuar në të gjashtëdhjetat e mia, duke ia behur për shkurtazi te shkrepat e të të tetëdhjetave, duke u përplasur në të tetëdhjetepestin – poezia më braktisi për fare. Si mund të ankohem pas shtatëdhjetë vjetësh diftongjesh? Tingulli i poezive është sensual, madje seksual. Mendja e mugët kullon metafora – në fillim poetët mund të mos e kuptojnë atë që thonë ato – që çojnë drejt zbulimit emocional. Për një poet mashkull, imagjinata dhe ëmbëlsia gjuhësore kërkojnë një shkulm hormonesh. Kur testosteroni pakësohet…

Libri im i fundit me poezi doli në dritë. Duke shkruar paragrafë, shikoja jashtë dritares dhe shkruaja për atë që shihja. Po binte borë, ca më vonë badërat po çilnin. Prehesha në paragrafët e mi, fjalitë, varietetet e të së shpejtës dhe të së ngadalshmes, ngritjes dhe rënies – duke improvizuar drejt plotësisë finale. 

Kënaqësia më e madhe në shkrim është rishkrimi. Skicat e mia të hershme janë përherë të mjera. Fillimisht një folje e përgjithshme si “lëviz”  cilësohet nga ndajfolja “rrëmbimthi”. Pas gjashtëdhjet përpjekjesh erdha te një folje e veçantë, mbase e mprehtë dhe e largova ndajfoljen. Në zanafillë shkrova “poezia paptitur më la”, e cila, pas dymbëdhjetë skicash, u bë “poezia më braktisi” – me një tjetër fjali për të shmangur vetëmëshirën. Kur doktori më tha se kam diabet, nuk po i besoja. I thashë, “Po mendoni se unë jam para-diabetik.” Duke shkruar këtë libër, e ndryshova foljen për të tallur presupozimin tim të marrë. “’Po mendoni se unë jam pre-diabetik,’ shpjegova.”

Rishikimet marrin kohë, një proces shumë i gjatë i këndshëm. Disa prej këtyre eseve më morën më shumë se tetëdhjetë skica, disa më pak se tridhjetë. Kur shkruaja prozë kisha zakon të isha më i shpejtë. Ndoshta zbulova më shumë gjëra ndaj të cilave duhej të isha pedant. Me më shumë gjasë mosha e ka ngadalësuar qasjen time te fjala e duhur. Shkaku i skicave të mia të shumëfishta jam akuzuar se jam i vetëdisiplinuar. Vërtet unë jam vetëtolerues, e kam shumë për zemër rishikimin e shpeshtë. Njëherë kam punuar me William Shawn-in, redaktorin e New Yorker nga viti 1952 deri më 1987, i cili është bukur i njohur për rrëmimin e bezdisshëm të fjalive, këmbënguljen e tij të sjellshme dhe të patundshme të korrigjimit. Së pari nga revista merrja boca teksti me sugjerime ose kërkesa për ndryshime, ndoshta njëqind sosh në secilën bocë. Kur mbërrinin faqet e versionit të korrektuar, aty kishte edhe rreth tridhjetë dilema të tjera në cilën prej tyre. Një javë para botimit, telefonim im cingërroi në orën gjashtë të mëngjesit. “A keni kohë, z. Hall, të rishikojmë esenë tuaj? Do të marrë pak orë.” “Vazhdoni, z. Shawn.”

“Në fjalinë e parë kemi gjetur një seri presjesh që mendojmë se mund t’i heqim për dobinë tonë.”

Derisa punoj me fjalitë e thjeshta dhe presjet, unë e kuptoj se ritmi dhe kadenca kanë një lidhje të vogël për të bartur, por ato duhet ta marrin lexuesin në nj udhëtim të lezetshëm. Fjalitë mund të jenë të gjata, tri ose më shumë fjali të thjeshta duke vallëzuar së toku, os enjë frazë e shtuar me vetëm pak rrokje. Fjalitë dhe paragrafët janë të ndryshme ashtu si edhe qeniet njerëzore. Mua më pëlqen efekti – shikojeni John McPhee – i një paragrafi të gjatë tri faqe, i bërë bashkë nga pasazhet lidhëse që kurrë nuk tingëllojnë si pasazhe lidhëse. 

Pas një paragrafi prej tri faqesh, ndoshta një zbulim prej një rreshti.

Ka probleme të shkrimit që mund të mësojmë t’i shmangim. Pothuajse gjithmonë, në poezitë ose esetë e mia, fundi është shumë i gjatë.  “Në rast se nuk e keni kuptuar, kjo është ajo që thashë.” Priteni. Lërini fjalët të shfaqin përfundimin, pastaj lëshojeni rrugën. 

Nganjëherë shkrimtari ndërfutet – unë, vetja ime dhe unë – mes lexuesit dhe faqes. Mos i filloni paragrafët me “Unë”. Për këtë arsye mos i filloni fjalitë me përemrin vetor. Shmangini “mua” dhe “im” kur mundeni. Kur shkruani memoare, mos thuani, “Unë e mbaj në mend se si në fëmijërinë time nuk më bëri vaki asgjë.” Thuani, “Në fëmijëri nuk bëri vaki asgjë.”

Sidoqoftë, që gjashtëdhjetë vjet kam shkruar për veten time, çka na sjell te një skenë familjare: takoj dikënd, bëjmë muhabet, diçka ngacmon kujtesën time, nis të tregoj një anekdotë – dhe koka karshi meje lëviz lart e poshtë dhe buzëqesh. Ajo e di këtë histori, ngase e kam shkruar, mbase tri herë. Shmangini përemrin vetor kur mundeni – por jo atë personal. Libri im i parë me poezi thotë “Unë”, por fjala ishte e shkëputur, një “unë” e vrazhdë dhe poetike. Në prozën dhe poezitë e mia më të mira jam bërë vazhdimisht më lakuriq, me një lakuriqësi që maskon veten e vet duke veshur tesha. Një pasion skrupoloz stili – zgjedhja e fjalës, sintaksa, pikësimi, rendi, ritmi, specifiteti – vë në pah jo vetëm koçekët dhe mëllagat, por edhe ndjenjat dhe kundërnjenjat e shkrimtarit. 

Esetë, si edhe poezitë, tregimet dhe romanet martojnë parajsën me ferrin. Kundërthënia është struktura qelizore e jetës. Nganjëherë mbizotëron veriu, nganjëherë jugu – por nëse eseja nuk përfshin në vete kundërthëniet, sado të vogla që të jenë ato, atëherë ajo dështon. Kur shikoja jashtë dritarës për të vjedhur gëzimin nga trumcakët, bora, Mount Kearsarge, jargavanët dhe gjeldetët e egër, eseja ime ishte e paplotë. Kërkonte kontrastin, kërkonte diçka të pakëndshme ose qesharake. Fatbardhësisht e gjeta atë. Kur “Nga dritarja” doli nga shtypi, mora qindra letra. Terry Gross më intervistoi për Fresh Air. Pothuajse të gjithë i kushtuan vëmendje të folurës fëmijërore të një leshkoje po aq sa peizazhit. Falënderoj një roje muzeu në National Gallery. 

/Donald Hall, ‘Essays After Eighty’, Ecco, 2015

/Përkthimi Gazeta Express