Shkencëtarët zbulojnë një “gjendje të re” të materies ku atomët mund të ekzistojnë si solide dhe lëng njëkohësisht

Mistere

Gazeta Express

09/12/2025 20:36

Shkencëtarët kanë zbuluar një gjendje të re të materies, që nuk është as solid, as lëng, as gaz.

Ky material i ri quhet “lëng i tepërfryrë i izoluar” (corralled supercooled liquid).

Normalisht, atomët në një lëng lëvizin lirshëm, si njerëzit në një turmë, duke u përplasur dhe shtyrë njëri-tjetrin. Por studiuesit kanë gjetur një mënyrë për të “ngrirë” disa nga këta atomë në vend, duke krijuar një unazë të palëvizshme që mban brenda atomët lëng që mund të lëvizin.

Kur lëngu mbahet brenda kësaj unaze, sjellja e tij ndryshon nga çdo formë e njohur e materies. Atomët e izoluar mund të mbeten lëng edhe kur ftohen shumë poshtë pikës së tyre të ngrirjes.

Për shembull, platinumi mund të qëndrojë lëng në temperatura sa 350°C, më shumë se 1,000°C më të ulëta se zakonisht.

Prof. Andrei Khlobystov nga Universiteti i Nottingham-it shpjegon:

“Arritja jonë mund të hapë një gjendje të re materie që kombinon karakteristikat e solidit dhe lëngut në të njëjtin material.”

Si funksionon eksperimenti

Studiuesit përdorën një mikroskop elektronik për të ndjekur sjelljen e atomëve në mostra të vogla metali të shkrirë (platin, ari dhe palladium).

Materialet u vendosën mbi një sipërfaqe shumë të hollë prej grafeni, që shërbente si një “tabaka ngrohjeje”.

Ndërsa metalet shkrinë, shumica e atomëve lëviznin si lëng, por disa mbeteshin të palëvizshëm.

Këta atomë bllokoheshin në “defekte” në sipërfaqen e grafenit.

Me përdorimin e plasaritjeve të synuara me elektronë, studiuesit izoluan edhe më shumë atomë dhe krijuan një unazë të plotë të atomëve të palëvizshëm rreth një pellgu lëngu të shkrirë.

Kjo bllokim i atomëve të palëvizshëm ndikon shumë në procesin e ngrirjes.

Me pak atomë të palëvizshëm → lëngu formon kristale dhe bëhet solid normal.

Me shumë atomë të palëvizshëm → asnjë kristal nuk formohet, dhe lëngu mbetet i tepërfryrë (supercooled) pa ngrirë.

Rezultati

Lëngu i izoluar lëviz si lëng edhe në qindra gradë poshtë pikës së ngrirjes.

Kur më në fund ngurtësohet, formohet një solid amorf, jo kristal normal, më i ngjashëm me xhamin sesa me metalin normal.

Kjo zbulim mund të ndryshojë industrinë, sidomos përdorimin e metaleve të rralla si platinumi në katalizatorë industrialë, duke përmirësuar efektivitetin dhe qëndrueshmërinë e tyre.

Dr Jesum Alves Fernandes nga Universiteti i Nottingham-it thotë:

“Ky avancim mund të çojë në krijimin e katalizatorëve vetë-pastrues me aktivitet dhe jetëgjatësi më të mirë.”

Gjendjet natyrore të materies

Përveç gjendjeve të krijuara në laborator, natyra ka vetëm katër gjendje të materies:

Solid – atomët janë të ngjeshur dhe të lidhur fort; mban formën dhe volum të pandryshueshëm.

Lëng – atomët mund të lëvizin mbi njëri-tjetrin; merr formën e enës, volum konstant.

Gaz – atomët lëvizin lirshëm, zënë gjithë hapësirën; mund të kompresohet.

Plazma – gaz i jonizuar ku atomët ndahen në elektrone dhe jone; lëviz lirshëm dhe ndikohet nga fushat magnetike; përbën 99% të materies së dukshme në Univers. /GazetaExpress/