Eseja e javës/ Don DeLillo: Burri në dritare

Arte

Gazeta Express

05/12/2025 15:50

Donald Richard DeLillo (1936), prozator, dramaturg, skenarist dhe eseist amerikan. Më 1985 ka fituar National Book Award for fiction për romanin ‘White Noise’. Pas kësaj ai është shpërblyer edhe një mori çmimesh, si Jerusalem Prize, më 1999; 2010 PEN/Saul Bellow Award for Achievement in American Fiction dhe më 2013 Library of Congress Prize for American Fiction.

Teksti në vijim është një ese që i është bashkëngjitur romanit të tij ‘The Silence’

BURRI NË DRITARE

Nga Don DeLillo

Sezoni i bejzbollit. Dita e parë. Ecje, faulle, gjuatje të gabuara.

Por unë vazhdoj të shikoj jashtë dritares, larg ekranit të televizorit dhe poshtë në në rrugë. Trafiku i ngulfatur, njerëz duke shëtitur, duke folur në telefonë, një atlet me këmbë të holla duke kërcyer përgjatë trotuarit, snikersa të hirta dhe të bardha në ditën e hirtë. Kjo është e gjitha, jo edhe aq pra, por zymtësia e viteve të kaluara vazhdon të dergjet, aty ku rrugët ishin pothuajse të zbrazëta herë-herë, rreziku është, fjalë për fjalë, në ajër. 

Ende nuk ka marrë fund, as edhe përafërsisht, Civod-19, termi i plotëfuqishëm. 

Ku është puna që isha duke e bërë? Përkundrazi, unë qëndroj në dritare ose sorollatem rrugëve në mesin e të paskuarve dhe të të maskuarve, duke u shmangur, duke u ndalur anash, prore i alarmuar, duke kërkuar përherë për të dyqanet e hapura, duke kaluar në të kuqen kur trafiku është i bllokuar, autobusët dhe kamionët që duket se humbin durimin, mbaj një distancë nga tavolinat e ushqimit nëpër trotuare dhe turrem të kthehem te jeta ime mbrapa dyerve, te dritarja në dhomën ku rri dhe shikoj.

Kjo është fiksion, nuk është e tillë, heshtja ekzistenciale, njerëz të vetmuar në dhoma të veçuara, Camus, Beckett, Bruno Schulz; vetëm tash është e sigurt se po shikojmë dhe nëse dhoma e ka një dritare me vitet e kaluara ende të mbyllura brenda, është dimër dhe unë po i shikoj njerëzit të kërrusur në palltot e tyre të rënda duke ecur me hapa të shpejtë ndërkohë që po fillon të bjerë borë, rënkimin e dhimbshëm të një ambulance, kambana e vdekjes duke rënë minutë pas minute dhe shkencëtarët duke u munduar të kuptojnë zanafillën e murtajës.  

Minj, njerëz të lajthitur, ineskete. 

E gjithë kjo e rrethuar nga e rëndomta, makinat për pastrimin e borës dhe ndërtesat e vjetra të bardha me shkallë emergjente të zeza pranë rrugëve, parmakë të vrraguar nga koha. Dhe pakëz mbrapa këtyre banesave afër ndërtesës së lartë të errët të mbrojtur nga dritaret gjymë të ndriçuara, kishte sende të dukshme aty-këtu, por kurrë njerëz. 

Ngasësit e biçikletave me thasë të zinj duke u kolovitur në timonë. Pse po vazhdoj të shikoj? Pastaj dëgjoj një uturimë të largët, ja ku po vijnë, motoçikleta duke kaluar rrufeshëm përpara, ngasës me helmeta, tridhjetë, dyzet, pesëdhjetë. I kam parë ata më parë ngadado nëpër qytet, makina policie duke bërë barrikada, ngasësit, disa prej tyre, duke u mënjanuar në trotuare, dhe isha mjaftueshëm afër të shihja ngërdheshjet e sikletshme mbrapa mburojave të fytyrës, njerëz në trotuar të shtangur, siç janë tash, gruaja e re me maskën e portokalltë, bluzën pink, shortset e kaltra, këmbët e zbathura të bardha. 

Ose unë jam duke ecur shpejt në shi, pa çadër, në erë, dorën në kapele, kapuçin e njëjtë të vjetër të bejzbollit me gëlasa pëllumbash, tash gati I pastruar nga shiu, të cilin e kam mbajtur prej vitesh. 

Kthehem te bejzbolli. Ende Dita e hapjes, reklama mes radhëve të gjuajtjeve, njëra pas tjetrës, dhe kujtimet e paharrueshme, DiMaggio, Berra, Mantle, Maris, dhe në të djathtën time, në korsinë e biçikletave jashtë dritares sime, ngasësit vazhdojnë të vijnë, të veshur, me bagazh, duke shkuar, nuk e di se ku, dhe në anën tjetër të rrugës, në korsinë e kuqe, autobusët e gjatë të kaltër, UPS, FedEx, U-Haul dhe taksitë e verdha gacë më mbizotëruese tash se në vitet e kaluara. 

Por numrat e Covidit vazhdojnë të ngjiten dhe unë kthehem nagdalë mbrapa pak hapa që të shikoj turmën e rrallë në ekranin televiziv, me dhe pa maska, fare pak lëvizje, loja në pauzë aktive, një imazh në një fotografi teksa galeritë dhe muzetë po fillojnë të hapen, kinematë, ekranë të mëdhenj dhe lajmi i ri loja mes Mets dhe National është ndërprerë.

Nuk është nevoja të lodhësh mendjen pse.

Tash në dritare nuk jam duke e shikuar botën në lëvizje. Bota është kryesisht duke qëndruar në vend dhe unë i përfytyroj miliona njerëz në shtëpi duke qëndruar të sigurt dhe mendoj për imazhin e përjetshëm në lajmet televizive, gjilpërat në krahë, shpimin global dhe syri ma zë një çikëz poezi në termin “ndihmës shëndëtësor në shtëpi”.

I shikoj prapë librat në rasfte mbi ekranin televiziv, Gunther Grass, Marguerite Duras, Ignazio Silone, duke u ndier më në moshë minutë pas minute, një ndjesi e venitjes trurore. Sa shumë kam harruar, disa periudha të leximti intensiv, në përkthim në anglisht, pothuajse ethet e zbulimit. 

Javën e kaluar, duke ecur, duke u shmangur, duke u përpiqur të duroj dritën, kalova para një burri të fjetur në trotuar dhe ia lëshova rrugën shëtitësit të katër qenve të lidhur dhe shkurtazi ndoqa nga pas një grua të moshuar në skeitbord dhe një burrë që po barte një shkallë të mbajtur diagonalisht rreth supeve. 

Kjo është ajo që po kërkoj nga dritarja, jo më të rëndomtën, atë që e marrim për të mirëqenë, jo më tashmë prej një viti, kur lajmi nisi të vërtitej në mendjet tona. Ose një fëmijë të vogël të hulajë, me krahët e hapur, nënën menjëherë mbrapa tij. Dhe në të djathtën time, sipër njerëzve që po hanë në tavolinat nën tendat e restoranteve, vërej gjethet e gjelbra të zbehta në degët e thata të pemëve të dardhës që po fillojnë të nxjerrin kokën. 

Pastaj përfundimisht kthehem te ekrani televiziv që të shikoj se si menaxheri në bankë në strehën e tij e ul maskën dhe pështyn.  

Bejzboll, bejzboll, bejzboll.

1 prill 2021

/Don DeLillo, ‘The Silence’, Picador, 2021 

/Përkthimi Gazeta Express