Tregimi i javës/ Gangadhar Gadgil: Qeni që vraponte në rreth

Arte

Gazeta Express

14/11/2025 16:54

Gangadhar Gopal Gadgil (25 gusht 1923 – 15 shtator 2008), shkrimtar dhe akademik nga Maharashtra

QENI QË VRAPONTE NË RRETH

Po ecja dembelshëm drejt ndalesës së autobusit. Duhej të shkoja diku, oh – kudo. Po ndihesha aq në siklet dhe aq i dëshpëruar, e dija se më duhej të shkruaja një tregim. Kështu që po ecja që të shijoja pauzën shplodhëse në fund të secilit hap. ‘Dua të shkruaj një tregim… një tregim… një t r e g i m…’ po i thosha vetes me mekanikisht, pandërprerë. ‘Një tregim… një t r e g i m…’ 

Kjo fjalë u bë e bymyer dhe e paformë. M’i ngulte sytë dhe e çoi vetëdijen time drejt një  shushatjeje budallaqe. Shumë thellë, në zgjimin gjysmë të përgjumur diçka ishte duke lëvritur. Ca rrathë përdredhës po përvijoheshin me një këmbëngulje të brishtë. Ndriçonin ngathshëm. E zënë në rrjetën e ngatërruar të rrathëve shfaqej një formë si një shenjë e lënë nga një lule e fishkur në një libër. Forma të heshtura që preheshin në tehun e jetës dhe domethënies! Papritur fitonin konture të spikatura. Por para se të mund të nënkuptonin ndonjë gjë për mua, ato bëheshin njolla të përpahura boje, të paforma dhe të pajetë. Ua ngulja sytë, duke shpresuar të shihja përmes tyre. Por gjë nuk dilte prej tyre… 

Isha i tëri i përthithur nga ai kërkim mundues – i humbur në një re të zezë të kaftë të përqendrimit të ngjyrosur nga gjendjet shpirtërore fluturake dhe trillet. Nuk doja të shihja asgjë, nuk doja të dëgjoja asgjë. Arrita te ndalesa e autobusit dhe qëndrova në këmbë aty, me shikimin e përhumbur në rrugë. 

Po shikoja një formë, megjithëse tekembramja as që doja ta shihja atë. Isha aty jashtë në rrugë. Një formë e murrme – një qen, i tretur dhe çalues, i dergjur në rrugë. Nuk mund t’ia shqisja sytë barkut të tij të zbrazët dhe të bërë petë. Tërhiqej brenda në spazma të shpejta thua se donte t’i jepte fund gjithçkaje njëherë e përgjithmonë. Qeni dergjej ende aty në mesin e poteres së pafund të trafikut dhe lëvizjeve në rrugë. Me gjasë ishte përplasur nga ndonjë makinë dhe ishte zalisur. 

Një turmë ishte mbledhur në trotuar. Po rritej dhe në mënyrë të pavërejtshme po kalonte nga trotuari në rrugë. Djem endacakë, rrugaçë që luanin bixhoz qosheve të rrugëve, gra në moshë të kërrusuta dhe të rrëgjuara, pramatarë dhe punëtorë! Zotërinjtë me jaka të bardha qëndronin te ndalesa e autobusit, të ngrysur dhe indiferentë, duke i hedhur qenit herëpashere ndonjë shikim të mpirë. Ata nuk do të ndaleshin para diçkaje të tillë prej vegjëlie si brejtja e ndërgjegjës apo një picërr e kureshtjes rastësore. 

Turma qëndronte aty, e mëdyshur dhe paksa e turpëruar nga brengosja e vet për një qen rruge. Prapëseprapë, të gjithë u ndien të lehtësuar kur çdonjëra makinë dredhonte që të mos i hipte sipër qenit. 

Padashur ata nisën t’u bënin me shenja makinave që vinin andej pari. Njëra prej grave të moshuara nisi të hunguriste. Ajo shikoi përreth që të maste qëndrimin e turmës, mande e ngriti zërin. ‘Ti atje! Ti, shejtan! Shko gjeje një enë me ujë. Ktheja qenit në kokë, në rregull?’ tha ajo dhe bëri me gisht kah një djalë te restoranti. ‘Epo, hallë! Kjo është një ide e mirë. Por pse nuk po e bën ti vetë? tha një burrë që ishte mbrapa saj. Të gjithë qeshën dhe interesimi për qenin u bë më i gjallë. Një grup djemsh vrapuan përpara. Një rresht i hollë i ngjeshur njerëzish i ndoqi ngathshëm. Shumë shpejt e gjithë turma ishte mbledhur rreth qenit në rrugë.

Nuk mund të shihja mirë çfarë po ndodhte. Djali të cilin e kishte treguar me gisht gruaja vrapoi drejt restorantit dhe u kthye mbrapa me një kusi me ujë. E gjithë turma u anua përpara. Ata mbrapa qëndonin maje gishtave të këmbëve. Njerëzit që shikonin përmes dritareve të tyre anoheshin jashtë dhe zgjasin qafën. ‘Hej!’ ngazëlleshin të gjithë me hare. Turma hapi rrugën dhe qeni u shfaq, ende i trullosur, por tash në këmbët e tij. Mezi depërtoi mes tyre. Turma e ndoqi. Ishte një qen i uritur i rrëgjuar. Kishte një shprehje për gjynah të shtruar – ai lloji i qenit që ua zë rrugën të gjithëve dhe përherë e shqelmojnë. Por sherri i syve të tij, nuk do ta shikoja kurrë dy herë. Sytë ishin të qullur në mënyrën më të çuditshme. Nuk ishte ai lloj i qullësisë që kërkon mëshirë, por ishte ndryshe. Sytë nuk kërkonin asgjë. Në të vërtetë, asgjë nuk kishte ndonjë domethënie më për ta. Nuk shprehnin uri, as frikë. Nuk kishin asgjë të bënin më me botën e qenve. Nëse shprehnin ndonjë gjë, atëherë ishte dhembshuria – ajo që shohim në sytë e shenjtorëve. Por kjo sigurisht ishte fantazia ime e çmendur. Shikimi i qullët i çuditshëm në sy më trazoi. Pata ndjesinë se përveç njerëzve, mjeteve të transportit dhe dyqaneve me lyerjet pa shije, aty ishte e pranishme edhe diçka tjetër, diçka më thelbësore dhe bindëse. Ishte pikërisht aty para meje dhe ata sy po e shikonin atë. Mekanikisht, qeni nuhati tokën dhe këmbët e njerëzve. Tundi bishtin dhe lëpiu hundën e vet. U rehatua pranë trotuarit, duke mbështetur kokën mbi putrat e veta. Turma ende qëndronte përreth dhe e shikonte me mëshirë. Njerëzit që ecnin trotuarit ndaleshin dhe pyesnin me padurim si ishte puna? Shumicën e herave nuk merrnin ndonjë përgjigje dhe edhe nëse e merrnin, nuk thoshte gjë. Shumica e turmës kishin ardhur aty tepër vonë për të ditur çka kishte bërë vaki dhe edhe ata që kishin parë gjithçka nuk kishin asgjë për të kallëzuar. Asgjë në të vërtetë nuk kishte ndodhur. Por aty ishte njëri në turmë që kishte parë gjithçka dhe kurdo që e pyesnin, ai shikonte drejt përpara me një fytyrë vërtet solemne dhe rrëfente gjithçka deri në hollësitë më të mërzitshme. Dëgjuesit e tij e shikonin të mahnitur, se ajo që ai tregonte nuk çonte askund fare. Ata vinin në përfundimin se e gjitha ishte një lëmsh i marrë për asgjë. Disa prej tyre u larguan. Por të tjerët qëndruan aty për shkak të turmës dhe shikonin qenin me një shtirje mëshire të neveritshme. Po e humbisja interesimin në tërë atë histori. Dukej të ishte një prej atyre incidenteve që bëjnë një premtim, pastaj varen pezull në ajër të papërfunduara, si skaji i çlirët i një peri. U përpoqa të mendoja për tregimin që doja të shkruaja. 

Por, prej tash, e tëra ishte e ngatërruar dhe vagullt. Kisha humbur gjurmët e gjithçkaje që kishte mbetur në një mënyrë aq tmerrësisht joshëse përtej mundësive të mia. E gjitha që mund të mendoja ishte ai incident i marrë. Kishte lënë një gërvishtje në vetëdijen time – një gërvishtje që dhimbte, por nuk nxirrte gjak. ‘Dua të shkruaj një tregim… një tregim… një t-r-e-g-i-m…’ thashë me vete dhe fjalët ngarenden qetësueshëm mbi dhe rreth gërvishtjes, si maja e gishtit masazhues. Nagdalë, u ktheva në gjendjen e topitjes. Rrathë bredharakë nisën të përvijohen përsëri – rrathë të fuqishëm me praninë thelbësore të një kallëpi, forme. Ishte aty gjithë kohës, pa e çarë kokën se shihej. Rrathë bredharakë – të ndriçuar dobët! Krejt papritur qeni u ngrit në këmbë dhe nisi të vraponte në rreth, duke u kalamendur dhe rrëshqitur vazhdimisht. Në fillim lëvizte në rrathë të vegjël, në një qoshk të rrugës. Por, gradualisht, rrathët u bënë më të mëdhenj dhe më të marrë. Pati një trazim në turmë. Të gjithë u gjallëruan dhe shikuan me ngulm qenin. ‘Qyp-qyp!’ ‘Ulu poshtë në trotuar, qen i marrë…!’ Halla në moshë u dha përpara dhe u përpoq të kapte qenin. Ajo shtyrje e lehtë ia humbi baraspeshën qenit dhe ai angulliu. ‘Këtej, hallë! Mos u ngatërro me atë qen. Duket se është i çartur. Mund të të kafshojë.’ ‘Oh, grua! bërtiti halla dhe kërceu mbrapa në trotuar me një shkathtësi të papritur. Nuk u rrëzua për një qime dhe të gjithë qeshën. Turma vendosi të qëndronte larg qenit dhe u tërhoq edhe ca hapa më mbrapa. Qeni vraponte në rrathë të marrë, duke mos parë asgjë me sytë e tij të qullët të çuditshëm. Tash ishte pikërisht në qendrën e rrugës. Binin buritë, gërvinin frenat dhe makinat ktheheshin anash dhe devijonin marrëzisht që të shmangnin shtypjen e qenit. Nganjëherë qeni vraponte në rrathë të mëdhenj, të gjerë sa rruga. Pastaj papritur përvijonte një rreth qesharakësisht të vogël në cep të atij të madhit dhe përfitonte një baraspeshë të rrezikshme dhe të pamundshme mes dy rrathëve. Nganjëherë shtegu i tij kishte një formë të bukur drejtkëndëshe që ishte çuditërisht në kontrast me figurën e tij qesharake. Herë pas here shtegu i tij përdridhej si një reflektim në ujin e turbulluar të pellgut. ‘Ndalu! Ndalu!’ ‘Eja këtu, mor qen i çmendur. Do të vritesh.’ ‘Do të doja ta shklenin, kështu do të merrte fund gjithçka.’ Njerëzit në turmë bënin me gjeste dhe flisnin egërsisht. Por qeni nuk shihte asgjë, nuk dëgjonte asgjë. Nuk brengosej në do të vritej ose jo. Ishte i xindosur, i skllavëruar dhe i udhëhequr nga njdonjë impuls misterioz që kërkonte këtë përfundim të çuditshëm. 

Njerëzit në timonët e makinave prisnin që qeni të sillej normalisht dhe të largohej nga rruga, kur u binin borive. Por qeni nuk luante vendit dhe makinat ndërronin drejtimin çmendurisht, duke e shmangur qenin për një fije. Dukej se kishte një jetë të magjepsur. Turma shikonte e tendosur në terror. E dinin se qeni mund të shkilej herët a vonë dhe, në njëfarë mënyre, ata e kishin pranuar këtë. Prapëseprapë ata iu jepnin makinave sinjale pandërprerë dhe shpërthenin në të qeshura histerike saherë që qeni iu bënte bisht për pak. Ta ishin disi thellësisht të përfshirë në këtë dramë absurde të rrugës. ‘’Hej, andej!’ Dikush bleu një biskotë dhe ia ofroi qenit. ‘Lidhe me një copë spangoje!’ bërtiti halla në moshë, pa qenë në gjendje të duronte tensionin më. ‘Mirë pra, hallë! Qiti këtu ca monedha. Do ta blej një biskotë për qenin,’ tha një burrë në turmë, duke u zgërdhirë me druajtje. 

Halla e dashur në moshë qeshi, duke hapur fort gropën e gojës së saj pa dhëmbë. Ishte një e qeshur finoke, po prapë e pafajme. Të gjithë qeshën. Por tendosja po bëhej e papërballueshme. Kështu që dikush bleu edhe pak biskota të tjera dhe ia ofroi qenit. Qeni e përdrodhi bishtin dhe e lëpiu hundën e tij mekanikisht. Por nuk ndalej. Ishte i lodhur dhe hiqte të zitë e ullirit në çdo hap. Po prapë vazhdonte. Asgjë nuk mund të bëhej për atë qen. Nuk donte as dashamirësi as ndihmë. Kësodore, e gjithë që mund të bënim ishte të luanim rolin e parehatshëm të spektatorëve. Të gjithë ndiheshin bukur marrëzisht në lidhje me këtë. ‘Qëlloje qenin e dreqit! Mbyte!’ bërtiti një burrë në anglisht. Po thithte llullën e tij dhe po lexonte një gazetë, duke u përpjekur të impononte indiferencën e anglezit. Një grua në katin e sipërmë të një shtëpie ishte anuar jashtë dritares dhe po shikonte. Shtrëngonte kokën me pëllëmbët e saj dhe bënte grimasa dhimbjeje kur dukej se qeni do të përfundonte nën rrotat e ndonjë makine. Kur e shmangte, ajo këlthiste nga gëzimi. Po bënte me gjeste egërsisht dhe po thërriste të gjithë ata brenda në shtëpi të aviteshin te dritarja të shikonin atë gjënë qesharake. Të kuqtë e buzëve e bënte të dukej edhe më të çuditshme dhe të frikësuar. Njerëzit në turmë po flisnin të gjithë përnjëherësh. Stafi bashkiak mund ta ketë helmuar qenin; po thoshin, çka natyrisht nuk ishte e vërtetë. Po turma donte të kapej keq me ndonjërin. Qenin me siguri e mbronte ndonjë hyjni. E kishte shmangur vdekjen për më shumë se dhjetë minuta në atë rrugë të ngarkuar. Drama absurde vauhdoi në mes të një qarku të voltazhit të lartë të tensionit dhe ankthit. Pastaj erdhi një autobus dykatësh – një kuti e kuqe, e paparë, e madhe në rrota. Shoferi ishte ulur lart, i ngujuar në një kabinë xhami. Ishte ulur shumë drejt, thua se kishte vënë një purtekë çeliku në vend të shtyllës kurrizore. Mbante syze dielli tejet të mëdha që ia mbulonin gjysmën e fytyrës dhe e bënin të dukej si maskë djallëzore. Qeni nuk arrinte dot të zinte vend dhe për një moment doli mu para autobusit. Turma briti. Shoferi shkeli frerin duke e shtypur rëndë. Por autobusi vazhdoi të ecte. Pashë qenin të futej nën rrotë. Mbylla sytë dhe prita për një fraksion të papërfillshëm të kohës që të dëgjoja angullimën e mbrame. Qe një angullimë njëmend e mekur, që nuk shprehte dhimbje as ngurrim që të vdesë. Ishte vetëm një përgjigje motorike e trupit. Gruaja në dritare rrahu kokën me pëllëmbët e saj dhe piskati. Mandej ia plasi një të qeshure idiotike. Për shkak të të kuqtit të buzëve, dukej sikur buzët e saj ishin njollosur me gjak. Kishte bërtima nga të gjitha anët. Autobusi i madh i kuq u shkund për një moment mbi rrotat e tij të fuqishme, pastaj lëvizi tutje me një hovje që ishte bukur si një rrudhje supësh moskokëçarëse. Lëvizi vendosmërisht në një vijë të ngushtë, duke kapur momentin në mes të uturimës në ngritje të motorit të tij. Qeni dergjej anash me të gjitha këmbët e shtriqura. Gjaku po i rridhte nga njëri cep i gojës. Ca njerëz u mblodhën rreth trupit. Por tashmë e kishin humbur interesimin për të. Pjesa e mbetur e turmës u largua me nxitim, duke e fshirë nga mendjet e tyre gjithë incidentin me gjeste të vogla mosdurimi. ‘Dua të shkruaj një tregim… një tregim… një t r e g i m…’ thashë me vete budallallëkisht. Mandej erdhi autobusi, në tërë dinjitetin e tij mekanik. Gjatë gjithë kësaj kohe disi isha lutur që të vinte të më merrte para se qeni të haste fundin e tij të pashmangshëm. E gllabëroi radhën e pritjes ku po qëndroja dhe u nis. 

/The Penguin Book of Modern Indian Short Stories, 1989

/Përkthimi Gazeta Express