‘Dukej pak si e çmendur’: Dallgët në atmosferën e lartë paralajmëruan shkencëtarët për një cunami në kohë reale

Lajme

Gazeta Express

11/11/2025 15:28

Cunamit janë famëkeqësisht të vështira për t’u dalluar në oqeanin e hapur ndërsa nisen me shpejtësi drejt bregut. Por në verën e vitit 2025, shkencëtarët e panë një të tillë të zhvillohej para syve të tyre.

Ishte tërmeti më i fuqishëm që ishte parë në pothuajse 15 vjet. Ai goditi në brigjet më lindore të Gadishullit Kamçatka të Rusisë në korrik 2025 – një tërmet me magnitudë 8.8 që shkaktoi gjithashtu një cunami me dallgë që përhapeshin jashtë me më shumë se 400 milje në orë (644 km/orë). Brenda pak minutash, sirenat ranë në komunitetet përreth Oqeanit Paqësor.

Miliona njerëzve iu urdhërua evakuimi gjatë orëve të tensionuara që pasuan, përfshirë të paktën dy milionë vetëm në Japoni. Por ndërsa dallga përhapej nëpër oqean, ajo shkaktoi diçka më shumë se vetëm frikë – krijoi dallgëzime në atmosferën e Tokës.

Oqeani, duke u ngritur dhe zbritur në një sipërfaqe kaq të madhe, po e shqetësonte atmosferën mbi të dhe po ndërhynte në sinjalet globale të navigimit satelitor. Por ky shqetësim gjithashtu u lejoi shkencëtarëve të zbulonin cunamin pothuajse në kohë reale, shkruan BBC.

Thjesht rastësisht, një ditë më parë, agjencia hapësinore amerikane NASA kishte shtuar një komponent të inteligjencës artificiale në një sistem alarmi katastrofash të quajtur Guardian, duke e bërë të mundur që ai të sinjalizonte automatikisht ngjarje madhore për shkencëtarët. Rreth 20 minuta pasi ndodhi tërmeti në Kamçatka, vëzhguesit e cunamit e dinin tashmë se dallgët po drejtoheshin drejt Havait, 30 deri në 40 minuta përpara se të mbërrinin.

Për fat të mirë, frikërat për dëme të gjera nga cunami nuk u realizuan në këtë rast. Dallgët që goditën Havait ishin deri në 5 këmbë (1.7 metra) të larta, duke shkaktuar vetëm përmbytje të vogla dhe asnjë dëmtim serioz. Pjesa më e madhe e energjisë së cunamit u shpërnda në oqeanin e hapur, ndërsa dallgët më të mëdha goditën zona të pabanuara. Por sikur të kishte qenë më keq, ato minuta shtesë paralajmërimi mund të kishin qenë vendimtare.

Ky episod dëshmoi se NASA kishte një sistem që, në kushtet e duhura, mund të zbulojë një cunami shumë përpara se të mbërrijë në bregdet – vetëm duke dëgjuar sinjalet radio që përdorin satelitët e navigimit global në orbitë ndërsa komunikojnë me stacionet tokësore në Tokë. I njëjti parim mund të zbulojë edhe shpërthime vullkanike, lëshime raketash dhe prova nëntokësore të armëve bërthamore.

“Ata ishin në gjendje të thoshin pothuajse në kohë reale, ‘ka një cunami’,” thotë Jeffrey Anderson, shkencëtar i të dhënave në Qendrën Kombëtare të Kërkimeve Atmosferike të SHBA-së, i cili ndihmoi në zhvillimin e sistemit Guardian. Anderson pranon se, vite më parë kur dëgjoi për herë të parë propozimet për këtë teknologji, të cilën më pas ndihmoi ta zhvillonte, mendoi se tingëllonte “pak si e çmendur.”