Epistula e javës/ Halina Szwambaum: 25 qershor 1942

Arte

Gazeta Express

31/01/2025 16:09

Halina Szwambaum vdiq në Geton e Varshavës në prill të vitit 1943. E lindur në Varshavë, ishte rritur nga i ati, një patriot polak, me dashurinë për qytetin e lindjes. Me ardhjen e nazistëve, bashkë me tërë familjen përfundoi në geto; së pari i vdiq e ëma, pastaj babai dhe në fund ajo vetë, në moshën njëzetedyvjeçare. Halina kishte vazhduar të ishte në kontakt me mikeshën dhe ish mësuesen e saj, Stefania Liliental. Letërkëmbimi në fund bëhej përmes kanalesh nëntokësore, pas rrezikut të shtuar që të takoheshin pranë mureve dhe të këmbenin letrat.

Letra nga Getoja e Varshavës

25 qershor 1942

Më e dashura ime Liliental,

Faleminderit për letrën tënde, ti je shumë e ëmbël – e çuditshme që të dyja ndihemi fajtore dhe i shkruajmë njëra-tjetrës rreth të njëjtave gjëra. Meqë s’kam marrë lajme prej teje prej një kohe të gjatë, kur ma sollën zarfin me dorëshkrimin tënd, papritur ndjeva se sa shumë më kishte munguar kjo siguri se dikush po mendonte për mua, sado që ai dikush është shumë larg dhe ka shumë telashe për veten e vet. Gjatë këtyre muajve të fundit kam menduar për ty në mënyrën se si të burgosurit ose emigrantët mund të mendojnë për të dashurit e tyre që kanë mbetur mbrapa në vendet e tyre të lindjes.

Do të doja të mund të dilja prej dhe të vij te ti, në Varshavë. Do të shëtisja teposhtë rrugës Bielanska, përmes sheshit të teatrit, Fochut e deri te Nowy Swiat, pastaj drejt te Pallati i Tre kryqeve dhe aleja Ujazdow-skie. Do të ecja tejet ngadalë, duke thithur ajrin veror, gjelbërsinë e gjetheve dhe barit në parkun Lazienki — do t’i mbushja mushkëritë e mia me të. Do të ketë sa të duash hapësirë përreth meje, aq qiell mbi kokën time! Mbase do ta marr rrugën Agrykola poshtë pellgut të shoh statujën e mbretit Sobieski dhe Pallatin Lazienki. Kjo qe Varshava e ditëve të vjetra, kur njeriu mund të shkonte te Polski Theater të shihte Netët e nëntorit dhe më pas, në mesnatë, të sorollatet para dyerve të parkut. Sa qetë dhe bukur duhet të jetë tash! Nuk mbaj mend më tingujt e atëhershëm, ndaj nuk mund ta imagjinoj atë heshtje. Veshët e mi janë të mbyllur nga zhurma shurdhuese e rrugëve të potershme dhe britmat e njerëzve duke vdekur nëpër trotuare. Edhe orët e qeta të natës janë të mbushura me gërhitjet dhe kollitjet e atyre që po e ndajnë të njëjtin apartament ose, herë pas here, me të shtënat dhe bërtimat që vijnë nga rruga! Po pse unë jam këtu në geto? Kjo është dëshmia më e mirë se askush s’mund të ikë prej saj…

Një moment më parë isha në parkun Lazienki. Tash po eci nëpër Mokotow. Apartamenti yt është i mbyllur dhe, oh, çfarë tmerri, asnjë shenjë e banorëve! Por po shoh një shënim në derë: “Kemi shkuar në fshat”. Ti dhe Witusi jeni në livadh. Do të doja të shtrihesha, në shpinë, mbi bari; askush s’do ta kuptonte pse po qaj nën qiellin e kaltër mbi kokën time.

A do ta shoh më në jetën time lumin Vistula? Askush nuk mund ta imagjinojë sa e mundshme është ta duash këtë lumë; dhe se si dikush mund ta dërrmojë trurin e tij që ta rikujtojë se si duket saktësisht. Ngase pas një copë kohe fillojmë të harrojmë. Ashtu siç i harrojmë tiparet ose zërat e të vdekurve, pavarësisht se sa fort na mungojnë ata.

Një ditë një “shok i burgut” më pyeti: “A mban ende në mend pyllin?”. Aty për aty nisa të përfytyroja një ditë të nxehtë të thatë në “linjën” periferike dhe drunjtë kudo përreth – pisha të gjata me trungje të vogla të murrme dhe degë që hapen në maje si çadra. Të eci mbi halat rrëshqitëse të pishave, mbi boça dhe calluna vulgaris; gjithçka e thatë, gjithçka duke kërcitur nënkëmbë. Prej atëherë, prej asaj pyetjeje, s’po gjej paqe. Dua të shkoj në fshat dhe të jem rri në një mal pishash aq gjatë sa nuk mund të resht së menduari për këtë dhe kam frikë se mund të më kapë ndonjë “kompleks i pyllit”. Njëherë u përpoqa t’ia shpjegoja një poçe pishe një djali gjashtë vjeç, por nuk mund ta bindja se ishte një “fryt i pemës së gjelbër” i zakonshëm. Ai s’e dinte si dukej, kështu që në fund e bëra t’i mbillte ca kokrra në një vazo lulesh. Shoku i vogël i mbolli ca fara, i ujiti me kujdes, i vëzhgoi gjethet e gjelbra dhe tash ai e di çka është natyra! Madje edhe e ka parë një pemë të rritet në oborrin e pasmë në shtëpinë e një shoku. Nuk është çudi që nuk e mban mend poçen e pishës – ai ishte ende shumë i vogël “para luftës”. Por tash tek ai është zgjuar një dashuri për natyrën – mbase një trashëgimi nga të parët e tij barinj e bujq të periudhës së Mbretërisë së madhe të Solomonit.

Të gjithë fëmijët tonë po mbjellin bimë. Në vazo lulesh, në kuti, në ballkone, në pezule dritaresh, ngado po mbijnë bathë, bizele, nasturtium, tagetes, reseda dhe tërfil. Kur shkojmë për vizita, menjëherë shohim, përgjatë dritareve, vazo lulesh me bimë të ndryshme të gjelbra në mugullim – “Sa mirë po rriten bimët e tua! Vendi ynë është shumë më i keq, nuk kemi dritë dielli”. Por bimët janë të mira – nganjëherë rriten edhe pa dritën e diellit! E zgjasin kokën e tyre të vockël kah drita, rriten trotuareve, por vazhdojnë të rriten – për zilinë e gjithë botës. Kemi më shumë fat me tërfilin dhe edhe më të mirë me barërat e këqija. Unë, prandaj, specializohem në barëra të këqija. Vitin e kaluar prosperuan aq fort sa u bënë më të gjata se sa kopshtari. Ballkoni im, megjithëse pa diell, duket si një kopsht i vërtetë. Vazo lulesh, kuti dritaresh, goxha gjelbërsi, goxha shpresë për lulet. Gëzimi im më i madh janë bizelet e ëmbla – lulja e parë e vockël çeli dje.

Që të krijoj një atmosferë të vilës verore vura një tullë dhe një gur në mes të vazove të luleve – të jep përshtypjen e një elementi arkitektonik – brique et pierre— simbol i arkitekturës franceze. Po ashtu kam një pamje të kambanores së kishës neogotike luterane dhe pakëz qiell të hapur. Të gjitha këto po shkojnë bashkë – kopshti i njeriut të shkretë dhe gotikja.

Edukimi im tashmë ka rënë në rreshtin e fundit të listës së detyrave të mia ditore të shumta, kështu që duket se “pas luftës” s’do të jem aq e mençur sa sugjeronin përpjekjet e mia të hershme. Po të kisha kohë, do të studioja botanikën, ngase “më vonë” dua të kem kopshtin tim në rrethinat e Varshavës. Vetëm se tani nuk e di njëmend nëse në këtë dredhë vdekjeprurëse do të mund të gjendem ndonjëherë fuori le mure*.

Shpesh e më shpesh në takimet shoqërore flasim për jetën pas vdekjes. Kjo s’do të thotë se jam bërë së tepërmi pesimiste – oh, jo – por është e domosdoshme të jemi të përgatitur për ditën kur do të na duhet ta pranojmë se jemi mposhtur dhe do të na duhet të mblidhemi në gjirin e Abrahamit. Vras mendjen në gjirin e kujt janë grumbulluar arianët? S’do të jetë gjë edhe aq e tmerrshme, pas së gjithash, veçse askush nuk e ka me aq nguti të shkojë, posaçërisht kur është kaq e vështirë ta themi se si përnjëmend këtu ka marrë fund. Shumë shpesh mendja ime tash është e mbushur me figura – statistikat e pamëshirshme të vdekjes: 5.000 në muaj, 50.000 vitin e kaluar. Me fjalë të tjera, të gjithë jemi në vijën e pritjes ku – oh, çudi – çdonjëri dëshiron të jetë sa më larg saj që të jetë e mundur, ngase – kush mund ta thotë – mbase sporteli i pranimit do të mbyllet mu para hundës së tij! Ja pra: mbase do t’ia arrijë të mos vdesë para përfundimit të luftës. Pastaj… pastaj do të ketë një aurea aetas, parajsë në tokë, dhe të gjithë hebrenjtë do të jenë përnjëmend të lumtur. Ndërkohë, ne jetojmë në frikë të përhershme, për shkak të zërave të vazhdueshëm rreth arritjes së fundit për bijtë e Izraelit. Po presim ndonjë fatkeqësi të madhe, ndonjë stuhi të fuqishme që supozohet se do të na përlajë nga faqja e dheut, përgjithmonë. Nuk e di pse e gjithë kjo doli pikërisht tash, sidoqoftë, është fati ynë të presim shkatërrimin.

Fatbardhësisht (ose fatkeqësisht, do të shohim) teksa po të shkruaj, jam e dashuruar. Kështu që mendja ime është e merakosur me një gjë të tillë sa nuk mundem edhe aq të vras mendjen për të gjithë hebrenjtë po ashtu. Ky hebreu im po më merakos mjaftueshëm. Nuk kam kohë ta takoj dhe, më e keqja, s’kemi ku të takohemi. Roja më e mirë e moralitetit në geto është gjendja shtëpiake. Madje kemi edhe një lojë këtu që quhet Dashuria po kërkon një apartament. Takohemi rrëmbimthi, nganjëherë në drekë në kuzhinat e komunitetit, ose ndonjëherë pak para orës 9 pasdite kaloj te vendi i tij për pesë minuta t’i them “natën e mirë”, por ajo që dëgjoj janë vetëm ca fjalë të vrazhda të policit.

Wanda Milner është realiste dhe e merr jetën thjesht: është bërë “e martuar zyrtarisht” me një djalë të ri të lodhur dhe po pret përfundimin e luftës. Ndërkohë e ka edhe një “fiancé” dhe është tmerrësisht krenare për këtë. Irka dhe R., po punojnë në “dyqane” dymbëdhjetë orë në ditë për fjetje e ushqim dhe një a dy zllotë. Elsa do të donte shumë të të shkruante, por fle tërë kohës kur nuk është duke punuar. Në të vërtetë ai lajmi për shokët tonë të shkollës mund të jetë i moçëm. Mund ta marrësh me mend lehtësisht sa shpesh e takojmë njëri-tjetrin, duke qenë se më duhen veç dyzet e pesë minuta të shkoj te Wanda dhe të dyja punojmë me orë të tëra bashkë. Disa herë na bie ta festojmë vitin ose ditëlindje të ndryshme. Atëherë kurdisim të takohemi, megjithëse në të shumtën e rasteve në fund nuk dalim shtëpie. Marrim lajme për njëri-tjetrin nga dora e dytë, nga njerëz që na rastis t’i hasim në rrugë. Rrallë fare kemi miq të përbashkët. Ndonjëherë rrallë ia ndiejmë nevojën ndokujt, apo kemi ndonjë gjë të veçantë për t’ia thënë. Dhe në fund kthehemi në shtëpi dhe e kalojmë natën.

Halina

/https://www.commentary.org/articles/reader-letters/four-letters-from-the-warsaw-ghetto/

/Përkthimi: Gazeta Express