Zbulohet harta 3D më e madhe e universit: 47 milionë galaksi në një “skanim kozmik”

AutoTech

Gazeta Express

18/04/2026 22:06

Shkencëtarët kanë prezantuar hartën më të madhe dhe më të detajuar 3D të universit të krijuar ndonjëherë, duke përmbyllur një përpjekje kërkimore pesëvjeçare me përmasa të jashtëzakonshme.

Duke përdorur instrumentin spektroskopik të quajtur DESI (Dark Energy Spectroscopic Instrument), i pajisur me 5,000 fibra optike që veprojnë si “sy robotikë”, astronomët kanë skanuar një pjesë të madhe të qiellit pranë yjësisë Arusha e Vogël.

Këto të dhëna përfaqësojnë një lloj “CT-skanimi” të universit, i ndërtuar gradualisht që nga viti 2021.

Një hartë kozmike pa precedent

Hartimi përfshin mbi 47 milionë galaksi dhe rreth 20 milionë yje, duke e bërë atë më shumë se gjashtë herë më të gjerë se çdo matje e mëparshme e këtij lloji.

Drita nga galaksitë më të largëta që janë përfshirë në këtë hartë ka udhëtuar për mbi 11 miliardë vjet, duke na sjellë pamje nga një periudhë shumë e hershme e universit.

“Është e vështirë të përshkruhet rëndësia e kësaj harte për kozmologjinë,” tha studiuesi Dr Seshadri Nadathur nga Universiteti i Portsmouth. “Ne ende kemi prekur vetëm sipërfaqen e asaj që mund të mësojmë.”

Si u ndërtua kjo hartë

Gjatë pesë viteve, çdo natë DESI ka fokusuar mijëra pika të ndryshme në qiell. Robotë precizë kanë pozicionuar fibrat optike me saktësi mikroskopike – më të vogël se një fije floku – duke ndryshuar objektiv çdo 20 minuta.

Drita e mbledhur është analizuar në detaje, duke u ndarë në ngjyra për të zbuluar pozicionin, shpejtësinë dhe përbërjen kimike të çdo objekti qiellor.

Rezultati është një hartë 3D e universit përreth Tokës me një nivel detajesh të paprecedent.

E vetmja zonë e paeksploruar është ajo e bllokuar nga disku i Rrugës së Qumështit, i cili shfaqet si zona të errëta në hartë.

Qëllimi: Kuptimi i energjisë së errët

Më shumë se 900 shkencëtarë nga 70 institucione kanë marrë pjesë në projektin DESI, i cili synon të zbulojë natyrën e energji së errët – forcës misterioze që përbën rreth 70% të universit dhe që po e shtyn atë të zgjerohet gjithnjë e më shpejt.

Të dhënat e para sugjeruan se kjo energji mund të mos jetë konstante, siç mendohej më parë, por mund të ndryshojë me kalimin e kohës. Kjo do të kishte pasoja të mëdha për kuptimin e fatit të universit.

Një projekt që tejkaloi pritshmëritë

Instrumenti ka tejkaluar pritshmëritë fillestare: në vend të 34 milionë objekteve të planifikuara, DESI ka mbledhur shumë më tepër të dhëna, pasi mund të rishikonte të njëjtat zona disa herë.

“Instrumenti performoi më mirë nga sa prisnim,” tha drejtori i projektit Dr Michael Levi. “Tani fillon puna më e vështirë: analiza e të dhënave dhe zbulimi i surprizave të reja.”

Çfarë vjen më pas

Nga viti 2028, shkencëtarët planifikojnë të zgjerojnë hartën edhe me rreth 20% të tjera të qiellit, duke përfshirë zona më të vështira për t’u vëzhguar pranë Rrugës së Qumështit.

Ata do të studiojnë gjithashtu galaksi të veçanta të ndritshme dhe struktura yjore të krijuara nga ndërveprimet gravitacionale, në kërkim të më shumë të dhënave për energjinë e errët.

Sipas studiueses Stephanie Juneau, projekti ka një qëllim më të gjerë:

“Ne po e bëjmë këtë për të gjithë njerëzimin, për të kuptuar më mirë universin dhe fatin e tij. Tani jemi në një moment vendimtar, duke pritur të shohim nëse të dhënat e reja do të konfirmojnë apo jo atë që kemi filluar të zbulojmë.” /GazetaExpress/