Ndikimi i vogël i DB-së

Se lista ranguese e Bankës Botërore - “Doeing Business” nuk është udhërrëfyesi i vetëm për investuesit e jashtëm, më së miri e dëshmon rasti i Maqedonisë dhe i Kroacisë. Derisa e para që gjendet në vendit e 38-të për gjashtë vjet ka afër dy miliardë euro si IHD, e dyta – në vendin e 84-t ka përfituar tetë herë më shumë.

Kroacia, nga nëntë kritere që analizon Banka Botërore për mundësitë e bërjes biznes, vetëm në dy prej tyre qëndron më mirë se Maqedonia. Kjo ka ndikuar që në renditjen e përgjithshme shteti ynë fqinj të zë vendin e 38-të, ndërsa më të mirët krahasuar me vendet e tjera të rajonit, e Kroacia të renditet e 84-ta. Mirëpo, kjo nuk kishte ndonjë ndikim të madhe kur janë në pyetje investimet e huaja direkte- që nga viti 2005 e deri në qershor të vitit të kaluar, Maqedonia përfitoi afër dy miliardë euro, ndërsa Kroacia tetë herë më shumë – 16 miliardë euro.

Si një ilustrim tjetër rreth raportit të kësaj liste me IHD-të e një vendi shërben edhe rasti i Kosovës. Ajo vjet radhitej në vendin e 119-të, por nga viti 2007 e deri në fund të vitit 2011 nga investuesit e huaj ka marrë një miliardë e 855 milionë euro.

Një shpërputhje kaq e madhe ndërmjet renditjes në listën e Bankës Botërore për bërjen e biznesit “Doeing Business”, tregon qartë se ajo nuk shërben si udhërrëfyesi i vetëm për investuesit. Ka edhe shumë kritere që gjinden jashtë kësaj liste, por që mund të sigurohen nga raportet e tjera apo përmes vlerësimit individual për gjendjen e përgjithshme brenda një vendi.

Kroacia qëndron shumë më poshtë se Maqedonia kur është në pyetje nisja e biznesit, regjistrimi i pronës, marrja e kredisë, mbrojtja e investimeve, niveli i taksave dhe qarkullimi kufitar. Sipas disa vlerësimeve, këto janë kriteret themelore që do të duhej të ndikonin në nisjen e biznesit, por edhe në zhvillimin e tij. Nëse për vlerësim merren vetëm këto kritere, atëherë logjikisht se Maqedonia do të duhej të ishte shumë më larg se Kroacia dhe Kosova. Më saktësisht do të duhej të ishte model për të gjitha vendet e rajonit.

Por, është e qartë se në nivelin e investimeve të huaja direkte ndikim të madh kanë disa kritere të tjera, që nuk mund të gjinden në këtë listë. E para, pozita strategjike: Kroacia gjendet shumë afër Evropës Perëndimore dhe me lidhje shumë të mira me vendet e Evropës Qendrore dhe asaj Juglindore. Ka dalje në det, me turizëm që është në garë për të arritur standardet evropiane, por edhe me shumë porte për qarkullimin e mallrave. Ka potenciale të mëdha energjetike, burime të naftës, rafineri dhe gati asnjë kontest me fqinjët. Me Slloveninë ka disa mosmarrëveshje rreth kufijve dhe disa ishujve, por në dukje nuk janë të patejkalueshëm.

Maqedonia është një rast tjetër. Ka sipërfaqe më të vogël se Kroacia, kjo nënkupton edhe numrin e vogël të konsumatorëve, resurse të kufizuara natyrore, lidhje vetëm me vendet e Ballkanit, një rafineri, por pa asnjë pikë naftë nga burimet vendore dhe një konspekt të madh me Greqinë- emrin e shtetit, i cili është bërë pengesë për integrimin e saj në shumë institucione ndërkombëtare si edhe në procesit integruese rajonale e më gjerë.

Kosova qëndron edhe më keq. Ndonëse është anëtare e Bankës Botërore dhe e Fondit Monetar Ndërkombëtar, ajo edhe më tutje nuk është pjesë e OKB-së dhe kjo paraqet problem serioz për krijimin e raporteve politike e ekonomike me shumë vende e institucione. Ka resurse natyrore, por që nuk janë pjesë e ofertës për investuesit. Në rastin e parë, eksploatimi i qymyrit ndërlidhet me konfuzionin që ende mbretëron për ndërtimin e termocentralit “Kosova e Re”, ndërkaq eksploatimi mineraleve të metaleve me ngjyrë është peng i situatës absurde në të cilën gjendet “Trepça”. Ardhmëria e saj duhet të vendoset nga gjykatat, të cilat institucioneve kosovare ua kontestojnë të drejtën që të vendosin për perspektivën e saj. Fatkeqësisht këtë pozitë e ka pranuar edh Qeveria e Republikës së Kosovës. Pas kësaj është edhe konflikti i ngrirë në veri, i cili tremb secilin investues serioz, meqenëse ata nuk mund të besojnë në premtimet e qeverisë përderisa ndikimi i saj nuk shtrihet në tërë vendin. Pra, ky konflikt aktualisht i heshtur mund të jetë vatër e destabilizimit. Ka potenciale për zhvillimin e bujqësisë, por sado që kjo degë është interes strategjik i qeverisë, megjithatë nuk gëzon ndonjë mbështetje krahasuar me degët e tjera. Ta zëmë, tregtia ka një pozicion më të mirë në raport me bujqësinë, jo vetëm për shkak të numrit të madh të ndërmarrjeve që merren me këtë veprimtari, por ka privilegjin që më lehtë të marrë para hua nga bankat, ndërkaq orientimi që arka e shtetit të mbushet nga kufiri (importi i mallrave) vetvetiu kësaj dege i krijon qëndrueshmëri më të madhe në raport me tatimpaguesit e brendshëm. Madje, kjo qasje e tëra zhvillohet në dëm të bujqësisë. Ajo po shkatërrohet për shkak të botëkuptimit ngurtë për tregtinë e lirë, i cili në rrethanat kosovare nënkupton tregun anarkik, ku prodhuesi vendor është i injoruar. Dhe, për shkak të tregut të etur për të gjitha llojet e prodhimit, lulëzon kontrabanda e cila, pos dëmit që vjen nga evazioni fiskal, minon edhe çdo iniciativë për investime në prodhim. Ndërkaq, turizmi mund të jetë vetëm një ëndërr e mirë, përkundër bukurive natyrore që ka vendi. Falë guximit të investuesve privatë, kryesisht vendorë, janë ngritur disa kapacitete hoteliere, por pa një koncept të caktuar, ndërsa shumë vende atraktive për turistët janë të paarritshme për turistët për shkak të nivelit të dobët të rrugëve, kurse qëndrimi është i parehatshëm meqenëse shpesh ka ndërprerje të furnizimit me energji elektrike. Dhe, krejt në fund, zhvillimi i kësaj dege do të ishte pa ndikim nëse ajo nuk është në funksion të nxitjes dhe të promovimit të ofertës prodhuese vendore. Cili do të ishte fitimi nëse turistit që ka shprehur disponimin të shijojë vlerat e Kosovës, t’i ofrohen produkte nga Serbia?

Të gjitha këto, së bashku me faktin se Kosova mban vendin e 119-të në listën “Doing Bussines” , kanë ndikim esencial në vendimin e investuesve për orientimin e kapitalit të tyre. Të dhënat , si për Kosovën, ashtu edhe për shtetet e tjera, tregojnë se kur janë në pyetje investimet, nuk ka qenë pa ndikim kriza globale e para tri vjetëve, por as kriza evropiane e borxheve. Por, megjithatë, ndikim serioz ka oferta dhe rrethanat e përgjithshme brenda një shtetit. Madje duket se këto të jenë më me ndikim sesa lista e Bankës Botërore, fakt që e dëshmon rasti i Kroacisë.

Qeveria e Kosovës, duke nënkuptuar të gjithë dikasteret e saj, është duke bërë përpjekje të mëdha për ndryshimin e pozicionit të Kosovës në listën e Bankës Botërore . Përmes intervenimeve në ligje është eliminuar leja e punës, është reduktuar numri i dokumenteve për eksport dhe për import; regjistrimi i biznesit bëhet pa pagesë dhe është reduktuar apo është eliminuar kërkesa për kapital themeltar. Të gjitha këto mund të kenë ndikim në listën DB, por nuk do ta bëjnë Kosovën atraktive për investuesit e huaj nëse nuk arrihet shkallë më e lartë e sigurisë politike e ekonomike, përderisa nuk reduktohet anarkia në treg dhe nuk reduktohet në minimum niveli i korrupsionit, duke filluar nga qarqet qeveritare. Që të gjitha këto nuk arrihen vetëm me miratimin e ligjeve, por kërkohet vullnet për veprim. Ndërkaq, Qeveria e Kosovës i ka të gjitha: ligjet, institucionet, task-forcat..., i mungon vetëm vullneti. Në këto rrethana ajo mund ta përmirësojë renditjen e vendit në listat që marrin për bazë vetëm atë që shkruan në ligje, por ai nuk do të jetë atraktiv për investuesit.