Kthehu lart

Dom Gjergj Meta: Filmat e diktaturës nxisin urrejtje, por jam kundër censurës

Dom Gjergj Meta: Filmat e diktaturës nxisin urrejtje, por jam kundër censurës GazetaExpress E diel, 19 Mars 2017 12:35

Dom Gjergj Meta tregon arsyet pse është kundër ndalimit të shfaqjes së filmave të Ish-Kinostudios, edhe pse në disa prej tyre, mbi klerin hidhet baltë. 

Duke qenë i qartë se arti dhe feja jo gjithëhere kanë ecur përkrah, Zëvendësi i Përgjithshëm i Arkidioqezës Tiranë – Durrës thotë në një intervistë për “GSH” se ndonëse shfaqja e tyre mund të jetë banalitet kulturor, ndalimi e censura nuk janë zgjidhje. Ai del në krah të artistëve të kohës, jo vetëm si përfaqësues i kishës që fal, por edhe se ata kanë punuar nën presion. Duke kuptuar se ata filma mund të jenë të rëndë për ish të persekutuarit, Dom Gjergji, thotë se “tragjedia është te ata persona që mbrojnë me fanatizëm ligësinë që gjendej brenda atyre filmave, ideologjinë poshtëruese dhe manipuluese të masave”. Në intervistën e tij për “GSh” ai i përgjigjet pyetjeve mbi raportin tonë me të shkuarën, “ringjalljen” e komunizmit dhe thirrjen për të mos shfaqur eksponentë të regjimit në media.

 – Një debat i hapur prej dhjetorit te kaluar në “GSH”, ka sjellë në vëmendje, raportin tonë me të shkuarën, dhe artin e propagandës nën regjimin komunist. A përhapin propagandë filmat e realizmit socialist?

Për kohën në të cilën janë prodhuar këto filma kishin vetëm një funksion atë propagandistik. Kjo është e pamohueshme. Paranoja e atij sistemi kishte vënë gjithçka në shërbim dhe funksion të vetvetes dhe të mbijetesës së tij. Kështu që nuk kishte se si të shpëtonte arti kinematografik nga ky lloj funksioni. E gjithë jeta shoqërore në Shqipëri ishte e orientuar drejt mbajtjes në këmbë të sistemit. Ato filma, janë përçues të një vizioni të ngushtë dhe monist të realitetit. Përveç kësaj, janë në pjesën më të madhe të tyre filma që nxisin, ushqejnë dhe edukojnë urrejtjen, paraqesin një realitet të rremë gjoja në emër të arritjeve dhe janë një mashtrim i madh, sidomos për ata që nuk e kanë jetuar atë kohë. Por kujdes se ishin një mashtrim i madh edhe për ne që jetuam atë kohë dhe ishim fëmijë. Aty lartësohet mendimi unik që niset nga një grup njerëzish dhe e ndan shoqërinë në dy pjesë, bardhë e zi. Nga njëra anë armiku e nga ana tjetër të gjithë ata që kanë të drejtë. Në ato filma nuk jepet asnjë hapësirë që të mendohet se brenda realiteteve që kritikohen ka edhe gjëra që janë të vlefshme për shoqërinë. Aty luftohet dhe urrehet njeriu dhe jo fenomeni, fjala vjen i korrupsionit, i tradhtisë, i dhunës e kështu me radhë. Po a nuk është edhe sot e kësaj dite problemi më i madh i njeriut shqiptar fakti se nuk arrin të bëhet bashkë përreth fenomeneve pozitive dhe kundër atyre negative, por bëhet bashkë rreth personave apo lufton personat?

– Mes tyre, ka filma si “Shembja e idhujve”, apo “Komisari i dritës” ku imazhi i klerit përbaltet, çka nuk ndodh vetëm në Shqipëri. Por, këta filma janë xhiruar në kohën që feja u ndalua, janë të vitit 1967. Si i shihni ju këta filma? A e kanë fyer klerin atëherë, a e fyejnë sot?

Që kleri dhe kisha të nxirren nën një dritë negative në art e në kulturë, në përgjithësi, kjo nuk ishte ndonjë risi e komunizmit. Kishte ndodhur edhe më parë në vepra të tjera arti si piktura, skulptura, romani, poezia etj. Më kujtohet njëherë një vizitë në Birmingam, nëse nuk gabohem, në një muze u ndesha me një pikturë të shekullit XVII apo XVIII që nxirrte në pah hipokrizinë e priftërinjve domenikanë për kreshme. Nietsche ka qenë i pamëshirshëm me priftërinjtë dhe kishën katolike në veprat e tij sidomos te ‘Gjenealogjia e moralit’ dhe te ‘Antikrishti’. Edhe sot kinematografia ka filma kundër Kishës dhe klerit. Mund të citoj një nga filmat e fundit që pritet të dalë së shpejti me titullin ‘Corpus Christi’ ku Jezusi me dishepujt e tij paraqiten si një grup homoseksualësh. Por ajo çka dallonte propagandën komuniste ishte mohimi i të drejtës së replikës dhe i mbrojtjes apo thjesht i mendimit ndryshe. Të mbroheshe ishte një krim më vete. E drejta e mbrojtjes si një e drejtë bazike juridike dhe themelore e njeriut, mohohej. Zëri i kundërt nuk kishte zë. Kjo është gjëja e rëndë që ndodhi në atë kohë edhe në art e në kinematografi. Ndërsa sot edhe pse del një film si ‘Kodi i da Vinçit” që flet keq për kishën, del edhe një film si “The Passion” i Mel Gibson apo “Silence” i Martin Scorsese që kanë një vizion pozitiv për kishën dhe për krishterimin.

-Në një intervistë për “GSH”, regjisori Piro Milkani ka bërë një ‘mea culpa’ për ideologjinë e filmave të tij- ku përmend edhe ‘Shembjen e idhujve’, apo ‘Detyrë e Posaçme’. Ai pranon përgjegjësinë e artistëve dhe madje thotë se në bisedat e tij me Gjikën, nëse një ditë do t’u vinte turp për këtë që po bënin, ata kishin mednuar se sot do të kuptoheshin. si e shihni raportin e artistëve me atë që na dhanë, me atë që na shfaqën? 

Piro Milkani është, për mua që kam qenë një fëmijë i viteve ’80, bashkë me një plejadë të tërë regjisorësh e aktorësh, janë persona për t’i admiruar. Ata kanë punuar nën një trysni të jashtëzakonshme. Kanë pasur brenda vetes vokacionin e aktrimit apo të regjisurës dhe iu ka dashur shpesh të bëjnë kompromise me veten e tyre vetëm e vetëm që të kishin mundësinë të luanin në një film apo të drejtonin prodhimin e një filmi. Arti është vokacion, ashtu sikurse të jesh prift është një vokacion, të jesh aktor është një vokacion. Ata ishin njerëz me pasion patjetër. Kush mund të thotë që Sandër Prosi, Robert Ndrenika, Kadri Roshi, Reshat Arbana, Tinka Kurti, Roza Anagnosti, Ndrek Luca, Rikard Ljarja, Sulejman Pitarka, Guljem Radoja e shumë të tjerë nuk kishin pasion dhe nuk kishin dëshirë të bënin gjëra të bukura? Me zërin dhe fytyrat e tyre ne u rritëm nuk mund ta mohojmë këtë gjë. Por ideologjia e mbrapshtë komuniste që kishte helmuar tekstet dhe dialogët, çdo fjalë që ata thoshin, kthehej në helm edhe për ne të tjerët që dëgjonim apo shihnim. Kur sheh sot disa prej filmave e kupton mjaft mirë se pa dashje në nënvetëdijen e tyre aktorët kanë prodhuar heronj e antiheronj duke demaskuar regjimin. Aktori për mendimin tim është si ambasadori: sjell një lajm e për këtë nuk dënohet!

– E shihni këtë si censurë?

Fjala censurë nuk ka vetëm një kuptim. Ka rrafshe semantike të shumëfishta. Censura sa është e rrezikshme për lirinë e një populli aq është e rëndësishme në ruajtjen e disa parametrave, prandaj që do të isha i kujdesshëm ta përdorja vend e pa vend, e sidomos me inat dhe urrejtje, pasi mund të kthehet në bumerang. Në komunizëm, censura u përdor në mënyrë kriminale, dëmtuese e shëmtuese. Censura ishte fytyra e shëmtuar e sistemit komunist. Ne sot duhet të jemi të kujdesshëm. Liria është e çmuar e nuk fitohet e as nuk jepet me inat apo zemërim.

– Është kërkuar ndalimi i shfaqjes së tyre në televizione ose transmetimi i disave me sqarim paraprak- si e gjykoni këtë kërkesë?

Të luftosh sot disa fenomene me anë të censurës do të thotë të luftosh me shpatë kundër mullinjve të erës. Sot bota virtuale ofron shumë mundësi. Nuk mund të kthehemi në një vend diktatorial. Unë nuk kam problem që të transmetohen këto filma. Nuk do të isha kaq kategorik. Nuk e shoh këtu problemin. E shoh dikund tjetër. Shfaqja e këtyre filmave për mendimin tim tregon banalitetin kulturor në të cilin gjendet vendi ynë. Nuk është një çështje ideologjike, por kulturore, madje antropologjike. Aty duhet të këmbëngulet. Fatkeqësinë e madhe të shfaqjes së këtyre filmave e shoh në faktin që televizionet tona janë aq të varfër e aq banalë sa kanë mbushur ekranin me filma të realizimit socialist dhe me telenovela turke. Prapa shfaqjes së këtyre filmave unë shoh më shumë varfëri dhe mungesë kreativiteti të artit kinematografik shqiptar se sa një problem ideologjik. E kjo është një pikë e parë, por shumë e rëndësishme për të kuptuar se banaliteti i realizmit socialist është aleati më i mirë i banalitetit dhe zbrazëtisë që ka arti dhe kultura në vendin tonë. Nuk mund të thuhet se këtu nuk ka artistë dhe njerëz të artit, janë me shumicë, por këtu ka indiferencë dhe politizim ndaj këtyre të fundit. Kjo është më e rëndë se sa shfaqja e filmave të asaj kohe të mbrapshtë. Për këtë arsye lulëzojnë këto pelikula që vazhdojnë të helmojnë jetën e shumë shqiptarëve.

– A janë këta filma ‘çernobil’, siç i sheh Agron Tufa, i cili thotë se ne nderojmë edhe martirët e fesë, edhe martirizuesit e klerit, njëherësh në të njëjtin vend?

Ky është një problem përtej filmave dhe më i gjerë se sa kaq. Është raporti që kemi me të kaluarën dhe me personazhe të së kaluarës që ende ngacmojnë plagët e hapura në 50 vjet. Unë kam një vizion që është ai i krishteri për këtë gjë. Për kishën katolike ky është kapitull i mbyllur. Ne në kishë kujtojmë për të ndërtuar të ardhmen dhe këtë të ardhme, duam ta ndërtojmë me të gjithë njerëzit, e duke kontribuar për të gjithë. Ne nuk mund të diskriminojmë askënd, qoftë ky edhe përndjekësi ynë më i madh. Të kujtosh, do të thotë t’u japësh gjërave emër, datë dhe vendndodhje, por për ne të krishterët do të thotë edhe të falësh. Plagët shërohen duke ecur përpara, në një dinamizëm ndërtues. Vetëm kështu, mund t’u lëmë brezave që do të vijnë një shoqëri të paqtë.

– Të përndjekurit, përmes një letre të dërguar AMA-s, kanë kërkuar të mos shfaqen më në televizione, sepse prej atyre filmave ndihen të diskriminuar. A është edhe kjo një qasje që duhet marrë në konsideratë?

Oh, patjetër që ata kanë të drejtë të ndihen të diskriminuar. Askush nuk i di vuajtjet e tyre. Merren vetëm me mend. Të të drejtohet gishti për dekada me radhë sa herë që del në rrugë, je në shkollë, sa herë që lind një fëmijë me “mëkatin origjinal” të fajit të gjyshit apo të babës. Internimet e pushkatimet, poshtërimet e përvujtënimet e shumta sigurisht që janë plagë, të cilat ngacmohen sa herë shihen këto filma. E lë pastaj për ato që kanë të afërmit e tyre protagonistë të atyre filmave. Është një vuajtje më vete. Është sikur të përmendësh litarin te shtëpia e të varurit.

-Nëse ne e ndalojmë këtë art, me se do e zëvendësojmë? Telenovelat që mbushin ekranet, ku po na çojnë?

E thashë edhe më sipër. Ka një mjerim kulturor në këtë fushë. Shqipëria ka artistë, ka shkrimtarë dhe njerëz të talentuar. Por arti kam përshtypjen se është i infektuar nga politizimi i tejskajshëm. Përderisa arritjet kulturore dhe artistike nuk do t’i konsiderojmë si rezultat i artit dhe kulturës në vetvete, por si kredite politike, arti do të jetë gjithnjë sektorial, i cunguar dhe pa shpirt. Një rrezik tjetër është komercializimi i artit, por është një temë që kërkon një debat më të gjerë se sa kaq.

Ju, a besoni se komunizmi ka vdekur? Në një kohë që po bëhet rivlerësim i figurave si Hoxha, Shehu e të tjerë, në një kohë që politikanë populistë që nxisin urrejtje e paragjykime, race e feje- sa vijnë e shtohen nëpër botë- a mund të themi se komunizmi ka vdekur, apo duhet të besojmë edhe në ringjallje?

Unë jam ndër ata persona që janë të bindur se komunizmi është një ideologji e vdekur. Nuk mund të ngjallet më. Heterodoksia marksiste e përfaqësuar nga disa majtistë aktualë apo të gjysmës së parë të shekullit XX (e që gjithsesi gjenden në nivele të larta mendimi e jo nëpër kafenetë apo faqet e shtypi shqiptar) nuk ka asgjë të përbashkët me atë çka ishte marksizmi i aplikuar në Shqipëri. Edhe në vendin tonë komunizmi ka vdekur, thjesht përpëlitet në disa skuta mediash apo personash që ende vazhdojnë të rievokojnë një kohë turpi si të lavdishme. Megjithatë, çështja e filmave, e parë në sinkron me shfaqje të herëpashershme të disa eksponentëve të pushtetit dhe të makinës shtypëse të atëhershme nëpër media, nën shenjën e normalitetit, më frikëson paksa. Kjo për arsyen, sepse ata që u japin hapësirë në media apo në portale të ndryshme janë të rinj e do të thosha të papërgjegjshëm. Nuk mund t’u japësh hapësirë prononcimeve dhe deklaratave që kanë ngritur inatet apo hakmarrjet e tyre personale në sistem, sikurse lexova vetëm pak ditë më parë në intervistën e një eksponenti të sigurimit gjakatar të Shqipërisë komuniste. Dihej se Enver Hoxha ishte një paranojak dhe paranojën e tij personale e shfrynte në të gjithë jetën shoqërore, por këtë bënin edhe enverët e vegjël, të cilët hakmerreshin dhe ngrinin një sistem dhune e represioni vetëm sepse ishin prekur ato individualisht. Kjo gjë është e papranueshme e prandaj duhet një purifikim kolektiv.

Tragjedia është tek ato persona që mbrojnë me fanatizëm ligësinë që gjendej brenda atyre filmave, ideologjinë poshtëruese dhe manipuluese të masave. Janë persona që kanë ende brenda vetes probleme me të kaluarën që u rri mbi krye. Shumë njerëz protagonistë të së kaluarës e mbrojnë atë, sepse janë plot ndjenja faji dhe i mbysin këto ndjenja duke mbrojtur ideologjinë vrastare të komunizmit stalinist shqiptar. Nuk kanë arritur të pranojnë se investimi që bënë ata vetë apo baballarët dhe gjyshërit e tyre ishte një investim i gabuar. Nuk arrijnë ende të pranojnë se investimi mbi njeriun e ri ishte një projekt i dështuar qysh në nisje dhe se ata kanë qenë aksionistë të një shëmtimi njerëzor dhe aspak ndërtues të një njeriu të ri apo ndryshe. Kur ato panë me sytë e tyre se projekti po dështonte krejtësisht dhe kur e panë se si u shkërmoq në fund të viteve 80 e fillim të viteve ’90, iu desh të gjejnë strategji mbijetese. Vetëm kur të pranojnë se ai eksperiment ishte një dështim total, vetëm atëherë do të gjejnë paqe.

– Në vazhdën e pyetjes së mëparshme- a e vramë komunizmin pa i larë hesapet me të, pa bërë dekomunistizimin, pa ditur kush qenë bashkëpunëtorët? Ju e dini që një debat i madh ka përfshirë edhe ministrin e ri, Fatmir Xhafaj, parë nga ky këndvështrim- cili është raporti ynë me të shkuarën?

Nuk më pëlqejnë komentete ad personam. Kjo është një çështje që i përket sferave të tjera të shoqërisë.

    Data: 19 Mars 2017 12:35
    Autori: GazetaExpress

    Merr lajmet e fundit

    • Ermonela Jaho flet për BBC: Publiku e kupton vuajtjen me anë të notave të mia 0

    Të tjera