A bën pak më ndryshe?

E vetmja mundësi për të krijuar vlerë dhe treg të kapitalit na kanë mbetur ndërmarrjet publike. Fatkeqësisht, në agjendë nuk është forcimi i qëndrueshmërisë ekonomike, nuk janë planet e menduara mirë, por është nxitimi për të shitur çdo gjë dhe për të nxjerrë një fitim çfarëdo nga këto shitje

Në ekonomitë e shteteve të vogla dhe në ekonomitë e shteteve në tranzicion, zakonisht janë një ose dy aksione dhe kthesa të cilat do të shënojnë të ardhmen ekonomike të këtyre vendeve.

Për të filluar me skenarët e mirë, po përmend shtetet të cilat me sukses e shënuan kalimin prej ekonomisë së centralizuar në ekonominë e hapur të tregut, duke rritur kështu mirëqenien e qytetarëve të shtetit të vet dhe duke avancuar konceptet e ekonomisë së tregut. Patën fatin e mirë të kenë fillim të mbarë, Sllovenia, Sllovakia, Estonia, Polonia, etj.

Tranzicioni në Kosovë filloi më herët se vendet tjera të ish-Jugosllavisë për shkak të represionit të cilit iu nënshtrua në fillim të viteve të ’90-ta.

Fatkeqësisht, ekonomia jonë u shndërrua në një konglomerat të çuditshëm të forcave udhëheqëse pa vizion dhe përfaqësuesve të shteteve të zhvilluara, të cilat dëshmuan se në Kosovë nuk e sollën përvojën më të mirë nga vendet e veta.

Deri tek ky konkludim arrihet pasi që me shumë sukses deri më tani kemi huqur shumë mundësi për ta kthyer ekonominë e dërmuar të Kosovës në një ekonomi të shëndoshë dhe të qëndrueshme.

Procesi i devijuar i privatizimit të pronës shoqërore dhe asaj publike, po krijon atmosferë të mosbesimit në avancimin e pronës private dhe vlerën e idesë dhe ndërmarrësisë së lirë. Ajo çfarë po ndodh në Kosovë me privatizimet e fundit, është e dëmshme jo vetëm për tashmen, por rrezikon edhe të ardhmen tonë.

Shumica e storieve të suksesit në shtetet që kaluan tranzicionin shënon krijimin e tregut të kapitalit nga investimet e privatizimit dhe fondit pensional të atyre shteteve. Kosova po rrezikon të humb çfarëdo shansi të saj me procesin e privatizimit. Jo vetëm që nuk shfrytëzon asgjë nga mjetet e privatizimit të ndërmarrjeve shoqërore, por tash po tregon se edhe privatizimin e ndërmarrjeve publike do ta bëjë edhe më keq.

Mungesa e strategjisë zhvillimore është gurthemel i (keq)menaxhimit të ekonomisë kosovare.

Por, të fillojmë radhazi.

Një analizë e thjeshtë e projektit të autostradës dhe atij të aeroportit e tregon pamendësinë dhe mungesën e planit të zhvillimit ekonomik. Në ekonomi, asnjë investitor (në këtë rast Qeveria e Kosovës), nuk vendos për investimet të cilat konkurrojnë njëra-tjetrën, aeroporti dhe autostrada. Logjika ekonomike e thotë se plotësimi i një nevoje e redukton kërkesën për nevojën tjetër. Investimet në autostradë do të reduktojnë kërkesën për shërbime të aeroportit. Në të njëjtën kohë, numri i trupave të KFOR-it në Kosovë po reduktohet, prezenca ndërkombëtare gjithashtu. Europa është zhytur në krizë dhe rrjedhimisht do të ndikoje në rënien e numrit të udhëtarëve tanë nga diaspora. Tash, me gjithë këta parametra ekonomikë, me shkallë të varfërisë mbi 40 për qind dhe shkallë të papunësisë mbi 45 për qind, Kosova vendos të investojë në dy projekte të cilat i konkurrojnë njëra-tjetrës. Projektet kapitale janë të nevojshme, por vetëm të planifikuara mirë, me kosto reale dhe me rezultate afatgjata.

Por, situata jonë shkon edhe më keq. Investimet në aeroport (120 milionë të planifikuara), tentohen të bëhen pa ndonjë plan ekonomik dhe investiv. Ato do t’i lihen në dorë konzorciumit i cili do të vendosë vetë të analizojë, planifikojë, investojë dhe raportojë për shpenzimet dhe të hyrat. Duke mos harruar se për momentin, aeroporti është ndërmarrje profitabile e cila i ndihmon buxhetit të konsoliduar të Kosovës dhe shpejt do t’i hyjë procesit investiv megaloman pa arsye të shëndosha, duke e lënë buxhetin e Kosovës dhe qytetarët e saj pa të hyrat e deritanishme. T’i shtojmë këtij argumenti faktin se dy udhëheqës bordi të njërës prej kompanive fituese flitet se kanë probleme serioze me ligjin në shtetin e tyre (ku momentalisht gjendet Kryeministri për vizitë) dhe akuzat me të cilat rëndohen ata janë afërsisht të njëjta me ato të Ministrit tonë nën hetime.

Sikur e gjithë kjo të mos mjaftonte, tani planifikojmë të shesim edhe një pasuri tjetër publike, PTK-në. A bën të ndalemi dhe të mendojmë kthjellët? Pse duhet tani të heqim dorë edhe nga PTK?

Një mundësi shumë e mirë për të themeluar tregun e letrave me vlerë është përmes shitjes së aksioneve të ndërmarrjeve publike. Është më mirë të ndërrohet politika e menaxhimit të PTK-së dhe gradualisht t’u ofrohet edhe qytetarëve të Kosovës blerja e aksioneve të ndërmarrjes së tyre, e jo në kohën e krizës së radhës të tentohet të shitet PTK-ja me vlerë të dobësuar të tregut dhe të tjetërsohen edhe të hyrat nga ky operator.

Problemi i kthimit të mjeteve të privatizimit është problem politik më shumë se ekonomik, problem i kthimit dhe investimit të mjeteve të Trustit të Kursimeve Pensionale dhe është problem ligjor. Andaj, e vetmja mundësi për të krijuar vlerë dhe treg të kapitalit na kanë mbetur ndërmarrjet publike. Por, fatkeqësisht, në agjendë nuk është forcimi i qëndrueshmërisë ekonomike, nuk janë planet e menduara mirë, por është nxitimi për të shitur çdo gjë dhe për të nxjerrë një fitim çfarëdo nga këto shitje. Pyetjet e mia janë këto: “A bën ndonjëherë më ndryshe, apo gjithmonë duhet të pësojmë e mandej të mësojmë nga ai pësim? A bën ndonjëherë të mësojmë nga gabimet e të tjerëve e jo gjithmonë nga tonat?”.

Deri në përgjigjen e radhës, shpresoj të mos shesim të paktën dinjitetin e zbehur që na ka mbetur.